Ραψ. Α, 350-431α

Η συνάντηση Αχιλλέα - Θέτιδας

Ι.  ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΟ - ΔΟΜΗ

Η δέηση του Αχιλλέα (στ.350-357)

Ως τόπος προσευχής του Αχιλλέα επιλέγεται από τον ποιητή η ακρογιαλιά: 

γιατί θέλει να απομονωθεί από τους άλλους, επειδή ανοίγει την καρδιά του
για να έχει απόλυτη ηρεμία και αυτοσυγκέντρωση την ώρα της προσευχής
επειδή ο τόπος είναι ενδεδειγμένος για προσευχή προς τη μητέρα του, αφού η Θέτιδα είναι θεότητα της θάλασσας.

Στην προσευχή του ο Αχιλλέας (στ. 247-254)

α) Εκφράζει έμμεσα παράπονο για τη λιγόχρονη ζωή του (στ. 353)

      β) Εκφράζει το μεγάλο του παράπονο για την προσβολή της τιμής του (στ.354-357)

γ) Αποδίδει στον Δία την ευθύνη για την ατίμωσή του. (στ. 354-355)

     δ) Ο Αχιλλέας γνωρίζει ότι θα πεθάνει πριν το τέλος του Τρωικού πολέμου. Αντιστάθμισμα όμως για τον πρόωρο θάνατο ήταν η τιμή που θα κέρδιζε ο ήρωας.

Η εμφάνιση της Θέτιδας (στ. 358-364)

Η εμφάνιση της Θέτιδας:

Μας βγάζει από την πολεμική ατμόσφαιρα και τον ψυχρό χώρο του στρατοπέδου και μας βάζει σε μια οικογενειακή στιγμή (σε αυτή την οικογενειακή ατμόσφαιρα συμβάλλει και ο στίχος 397 «συχνά στο σπίτι του πατρός...»
Χάρη στην παρουσία της γνωρίζουμε μια ακόμη πτυχή του χαρακτήρα του Αχιλλέα.
Η Θέτιδα ως θεά γνωρίζει τα γεγονότα, όμως ρωτά το γιο της να της πει γιατί αυτό εξυπηρετεί την ποιητική οικονομία (μιλά ο γιος στη μητέρα- ακούγεται και η πλευρά του θιγμένου)

Το παράπονο και το αίτημα του Αχιλλέα (στ. 365-413)

Αφήγηση γεγονότων που προηγήθηκαν  (στ. 365-393)

Ο Αχιλλέας αναδιηγείται την ιστορία παραλείποντας κάποια γεγονότα και υπερτονίζοντας κάποια άλλα. Παρουσιάζει δηλαδή με υποκειμενικό τρόπο το περιστατικό.

Έτσι, αποσιωπά:
α) την υβριστική του συμπεριφορά προς τον Αγαμέμνονα

β) τη σκέψη του να σκοτώσει τον Αγαμέμνονα

γ) την παρέμβαση της Αθηνάς

δ) την επικύρωση με όρκο της απόφασής του να αποσυρθεί από τον πόλεμο

ε) τη συμφιλιωτική προσπάθεια του Νέστορα (που υποδηλώνει πως η σύγκρουση ήταν μάλλον σε προσωπικό επίπεδο ή σε επίπεδο εξουσίας)

Τα γεγονότα αυτά που σκόπιμα παραλείπει ο Αχιλλέας θα μας προσανατόλιζαν προς έναν θυμό που προκλήθηκε απο εκδικητική μανία.

Από την άλλη, υπερτονίζει κάποια άλλα γεγονότα όπως:
α) την άσχημη συμπεριφορά του Αγαμέμνονα προς τον Χρύση

β) τις ολέθριες συνέπειες αυτής της συμπεριφοράς (λοιμός στο στρατόπεδο)

γ) τη δική του προσπάθεια να εξιλεωθεί ο Απόλλωνας

δ) την απελευθέρωση της Χρυσηίδας

ε) την αδικία που έκανε σε βάρος του ο Αγαμέμνονας.

Τα στοιχεία αυτά που εξαίρει ο Αχιλλέας μας οδηγούν προς ένα θυμό που προκλήθηκε από έλλειψη τιμής προς το πρόσωπο του και αδικία σε βάρος του.

Η επανάληψη της ιστορίας από τον Αχιλλέα ίσως φαίνεται περιττή αλλά δεν είναι. Μαθαίνουμε έτσι τη γνώμη του θιγμένου για τα γεγονότα που συνέβησαν. Στην ουσία η αφαίρεση της Βρυσηίδας είναι η σταγόνα που ξεχείλισε το ποτήρι, διότι ο Αχιλλέας έχει πολλές φορές υποτιμηθεί στη διάρκεια του τρωικού πολέμου. Δικαιολογείται έτσι ο θυμός του. Παρουσιάζεται αδικημένος και ατιμασμένος.

Διατύπωση του αιτήματος του Αχιλλέα (στ. 394-414)

Ο Αχιλλέας, λοιπόν, παρακαλεί τη Θέτιδα να ζητήσει από τον Δία την αποκατάσταση της τιμής του με τη συντριβή των Αχαιών από τους Τρώες. Έτσι θα φανεί αξία του και η αδικία-προσβολή του Αγαμέμνονα απέναντί του.

Στην αρχή το αίτημα παρουσιάζεται σαν κάτι φυσιολογικό που ζητά ένα παιδί (στ.408-409). Στη συνέχεια, όμως, η απαίτηση γίνεται εγωιστική και εκδικητική σχεδόν απάνθρωπη (στ. 411-413). Στόχος, τελικά,  του Αχιλλέα είναι να πάρει εκδίκηση από τον Αγαμέμνονα.

Στο στ. 396 ο Αχιλλέας απευθυνόμενος στη Θέτιδα της ζητάει να πάει στο Δία και να του ζητήσει αυτή τη χάρη «αν χάρη του’ κάμε ποτέ με λόγον ή με έργον».  Έχουμε στο στίχο αυτό την αρχή της προσφοράς και της ανταπόδοσης. Η Θέτιδα έχει το θάρρος να μεταφέρει στο Δία το αίτημα του γιου της, επειδή κάποτε τον είχε σώσει από μεγάλο όλεθρο, όταν οι άλλοι Ολύμπιοι (Ήρα, Αθηνά και Ποσειδών) πήγαν να τον δέσουν. Η προσφορά αυτή δημιουργεί υποχρέωση στον Δία να ανταποκριθεί στο άιτημά της (Θυμηθείτα και τον Χρύση που ζητά ανταπόδοση από τον Απόλλωνα για τη συνολική του προσφορά στον θεό)

Η υπόσχεση και η προτροπή της Θέτιδας (στ. 414-431)

Υπόσχεται να μιλήσει στο Δία.
Προτρέπει το γιο της να αποσυρθεί από όλες τις δραστηριότητες των Αχαιών.
Το αφηγηματικό σχέδιο του Ομήρου:

Με την υπόσχεση της Θέτιδας ο Όμηρος αποκαλύπτει ακόμα περισσότερο το αφηγηματικό του σχέδιο, το οποίο πρωτοαποκάλυψε στο προοίμιο και στη συνέχεια με τον όρκο του Αχιλλέα. Έτσι:

Στο προοίμιο μαθαίνουμε για τις συμφορές που θα φέρει η μήνις του Αχιλλέα στους Αχαιούς.
Με τον όρκο καταλαβαίνουμε σε γενικές γραμμές τον κίνδυνο που απειλεί τους Αχαιούς.
Με το αίτημα του Αχιλλέα και τη μεσολάβηση της Θέτιδας στο Δία ο κίνδυνος αυτός γίνεται ακόμα πιο σαφής, αφού ο ίδιος ο Δίας θα βοήθησει (αν τελικά βοηθήσει) τους Τρώες.  
Η πλοκή, λοιπόν, του έργου είναι σχεδιασμένη σε δύο επίπεδα: α) το ανθρώπινο και β) το θεϊκό. Στο θεϊκό θα δράσει ο Δίας, ενώ στο ανθρώπινο ΔΕΝ θα δράσει ο Αχιλλέας, ο οποίος θα μείνει θυμωμένος κοντά στα πλοία.  Κι ο Δίας θα απωθήσει στους Αχαιούς τελικά σε αυτά τα πλοία. Για να πετύχει το όλο αυτό σχέδιο, θα πρέπει αυτά τα δύο επίπεδα να έρθουν σε πλήρη αρμονία μεταξύ τους: ο Αχιλλέας θα πρέπει να μείνει οργισμένος για να πραγματοποιηθεί η βουλή του Δία (να ικανοποιηθεί δηλαδή ο Αχιλλέας και να αποκατασταθεί η τιμή του). Αλλιώς, αν δηλαδή για κάποιο λόγο συμμετάσχει στη μάχη, αυτόματα ακυρώνεται η βουλή του Δία. Ο Αχιλλέας, όμως, είναι ένας ιδιαίτερος ήρωας. Δε θα μείνει για πολύ οργισμένος. Δεν του αρέσει να είναι ο απλός παρατηρητής των πραγμάτων, να βλέπει δηλαδή τους άλλους να πολεμούν κι εκείνος να μένει άπραγος.  Επιθυμία του είναι να δει την Τροία να κυριεύεται και να κερδίσει έτσι κι ο ίδιος αθάνατη δόξα. Μην ξεχνάμε πως αυτός συγκάλεσε τη συνέλευση για να μάθουν τελικά γιατί έπεσε το θανατικό στο στρατόπεδο.  Ο ακροατής επομένως δεν είναι βέβαιος για τις εξελίξεις. Όλα μπορούν να ανατραπούν.

ΙΙ.  ΧΑΡΑΚΤΗΡΙΣΜΟΣ ΠΡΟΣΩΠΩΝ

Θέτιδα: Η Θέτιδα κάθεται δίπλα στο γιο της, τον χαϊδεύει τρυφερά και ζητάει να μάθει τί είναι αυτό που τον έχει στεναχωρέσει. Συμμερίζεται τον πόνο του και τον παρηγορεί. Τέλος τον συμβουλεύει να αποσυρθεί από τον πόλεμο και του υπόσχεται πως θα τον βοηθήσει. 
Αχιλλέας: Στη συνάντηση με τη μητέρα του βλέπουμε έναν Αχιλλέα διαφορετικό.  Κλαίει στην ακρογιαλιά (στ. 349) και παραπονιέται στη μητέρα του για την κακή του τύχη (στ. 352-356). Αναδιηγείται τα γεγονότα αποσιωπώντας κάποια και υπερτονίζοντας κάποια άλλα (στ. 365-392), ενώ τέλος παρακαλεί τη Θέτιδα να τον προστατέψε (στ.393) και ζητάει να μεσολαβήσει στον Δία για να καταστρέψει τους Αχαιούς. Αν τον συγκρίναμε με τον Αχιλλέα στη σύγκρουση με τον Αγαμέμνονα (στη σύγκρουση αυτή ο Αχιλλέας εμφανίζεται γενναίος, λογικός, δίκαιος, ανυποχώρητος σε ζητήματα τιμής, συναισθηματικός, ευσεβής και υπερήφανος) θα λέγαμε πως στη συνάντησή του με τη μητέρα του είναι λιγότερο παρομητικός και περισσότερο σκεφτικός.

ΙΙΙ.  ΑΦΗΓΗΜΑΤΙΚΕΣ ΤΕΧΝΙΚΕΣ – ΕΚΦΡΑΣΤΙΚΑ ΜΕΣΑ

Επιβράδυνση: Στους στ. 424-428 επιβραδύνεται η εξέλιξη του μύθου, αφού μετατίθεται για αργότερα η επίσκεψη της Θέτιδας στο Δία, ο οποίος λείπει σε ταξίδι στη χώρα των Αιθιόπων. Με την επιβράδυνση αυτή εντείνεται η αγωνία των ακροατών/αναγνωστών αλλά και του ίδιου του Αχιλλέα. Ανυπομονούν να μάθουν  την απόφαση του Δία που θα καθορίσει τις εξελίξεις.  
Προοικονομία:
-   Στους στ. 408-411 προοικονομείται η επέμβαση του Δία υπέρ των Τρώων και η πολιορκία του στρατοπέδου των Αχαιών. Με τη χρήση αυτής της προοικονομίας εκφράζεται η επιθυμία του Αχιλλέα να δικαιωθεί μέσω της τιμωρίας των Αχαιών και κορυφώνεται η αγωνία των ακροατών για την εξέλιξη του μύθου.

-   Στους στ. 420-421 προοικονομείται η επίσκεψη της Θέτιδας στον Όλυμπο και η ικεσία της προς το Δϊα. Με αυτή την υπόσχεση της Θέτιδας καθυσυχάζεται ο Αχιλλέας και ταυτόχρονα αποκαλύπτεται στους ακροατές η πρόθεση της θεάς να βοηθήσει το γιο της.

-   Στους στ. 422-423 προοικονομείται η αποχή του Αχιλλέα από τον πόλεμο.  Με τη συμβουλή που του δίνει η Θέτιδα επιβεβαιώνεται το πόσο σωστή ήταν η απόφαση του Αχιλλέα να αποχωρήσει από τον πόλεμο, ενώ οι ακροατές βεβαιώνονται απόλυτα για την απόσυρση του Αχιλλέα από το πεδίο της μάχης.

Τυπικά επίθετα: μέγας Αγαμέμνων, σεπτή μητέρα, μακροβόλος Φοίβος, βροντοφόρος Δίας κ.α.
Αντίθεση:  ο κατεξοχήν ήρωας του έπους κλαίει στην αγκαλιά της μητέρας του.
ΙV. ΙΔΕΟΛΟΓΙΚΑ ΣΤΟΙΧΕΙΑ - ΣΤΟΙΧΕΙΑ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΥ

Ανθρωπομορφισμός θεών.
Η Θέτιδα διαθέτει:

-   Ανθρώπινες ιδιότητες: κάθεται δίπλα στο γιο της, τον χαϊδεύει με τρυφερότητα, υποφέρει και θρηνεί ως μάνα, θυμάται το μεγάλωμα του γιου της, παίρνει απερίφραστα το μέρος του, τον παρηγορεί, τον συμβουλεύει και υπόσχεται να τον βοηθήσει.  Κάπως έτσι λοιπόν θα συμπεριφερόταν οποιαδήποτε μητέρα.

-   Θεϊκές ιδιότητες: Αναδύεται από τη θάλασσα σαν ομίχλη, γνωρίζει όσα έχουν γίνει, ξέρει τη μοίρα του Αχιλλέα, έχει τη δυνατότητα να βλέπει το Δία και να μιλά οικεία μαζί του.

Η έννοια της τιμής
Στους στίχους 353-357 ο Αχιλλέας παραπονιέται στη μητέρα του πως ο Δίας υπήρξε άδικος μαζί του, αφού δεν του χαρίζει την πρέπουσα τιμή. Ο Αχιλλέας ξέρει πως θα ζήσει λίγα χρόνια, όμως σε αυτά τα χρόνια θα απολαμβάνει τιμή και δόξα, πράγμα που βλέπει να μην αληθεύει μετά την προσβολή που του έκανε ο Αγαμέμνονας με ανοχή του Δία. Περισσότερο, λοιπόν, τον θλίβει η ατίμωση που υπέστη κι όχι το γεγονός πως θα ζήσει λίγα χρόνια.

Στους στίχους 365-413 ζητά ο Αχιλλέας από την μητέρα του να παρακαλέσει το Δία να πάρει το μέρος των Τρώων ώστε οι Αχαιοί να χάσουν. Έτσι ο Αχιλλέας θεωρεί πως ο Δίας θα αποκαταστήσει τη χαμένη του τιμή, αφού ο Αγαμέμνονας και οι άλλοι θα διαπιστώσουν το μεγάλο τους λάθος. Ο Αχιλλέας εδώ παρατηρούμε πως βάζει την αποκατάσταση της δικής του τιμής πάνω από το γενικό συμφέρον των Αχαιών.

            Από όλα αυτά συμπεραίνουμε πως η αξία της τιμής ήταν ιδιαίτερα σημαντική στην ομηρική κοινωνία. Λόγια και πράξεις του Αχιλλέα περιστρέφονται γύρω από την προσωπική του τιμή. Το δώρο (αριστείο, γέρας) για τον ομηρικό ήρωα ήταν η ανταμοιβή  και η αναγνώριση της ανδρείας του στη μάχη. Και η τιμή, αποτέλεσμα της ανδρείας του, δεν ήταν αξία ιδεατή, αλλά είχε και υλικό αντίκρυσμα, αποδεικνυόταν δηλαδή με την κατοχή δώρων που του δίνονταν ως ανταμοιβή για την συνεισφορά του στον πόλεμο. Η τιμή, λοιπόν, είναι το υψηλότερο αγαθό για τον ομηρικό άνθρωπο και δη για τον ομηρικό ήρωα.

            Γι’ αυτό και ο Αχιλλέας βρίσκεται σε άθλια ψυχολογική κατάσταση, επειδή ακριβώς ο Αγαμέμνονας, οι Αχαιοί αλλά και ο Δίας έθιξαν την προσωπική του τιμή: ο Αγαμέμνονας τον έθιξε με το να του πάρει τη Βρυσηίδα, οι Αχαιοί με τον να μη μιλήσουν καθόλου και να ανεχθούν αυτό που έκανε ο Αρχιστράτηγος και ο Δίας με το να λησμονήσει την υπόσχεσή του για απόδοση τιμής και δόξας ως αντιστάθμισμα στην ολιγόχρονη ζωή του.

Αρχή προσφοράς και ανταπόδοσης:  Οι σχέσεις των ανθρώπων με τους θεούς διέπονται απο την αρχή «σου δίνω για να μου δώσεις». Στην ίδια αρχή στηρίζονται και οι σχέσεις των θεών μεταξύ τους. Επομένως, αφού η Θέτιδα είχε δώσει στο Δία, τώρα περιμένουμε ο Δίας να ξεπληρώσει την υποχρέωση που της έχει.

Σύγκριση προσευχών του Χρύση (Α, 37-42) και του Αχιλλέα (Α, 353-357)
      Ομοιότητες

Γίνονται δίπλα στη θάλασσα, στο ακρογιάλι.
Ο ικέτης παρακαλεί κάποια θεότητα να τον βοηθήσει (άμεσα στην περίπτωση του Χρύση, έμμεσα στην περίπτωση του Αχιλλέα).
Ζητούν να πάρουν εκδίκηση  για το κακό που τους έγινε.
Υπάρχει η αρχή της προσφοράς και τη ζήτησης: ο Χρύσης υπενθυμίζει τις θυσίες που έχει κάνει και ο Αχιλλέας λέει στη μητέρα του να επικαλεστεί το καλό που έκανε στο Δία στο παρελθόν.
Η δέηση γίνεται δεκτή από τη θεότητα, που σπεύδει να ανταποκριθεί.
      Διαφορές

Η προσευχή του Χρύση έχει πιο άρτια δομή και τυπική μορφή από εκείνη του Αχιλλέα. Έτσι:
Δίνονται ξεκάθαρα σε αυτή την προσευχή η ταυτότητα του θεού («της Χρύσης και της θείας Κίλλας...Σμινθέα»)
Οι λόγοι για τους οποίους πρέπει να γίνει δεκτό το αίτημα («εάν σου έκτισα ναόν...ερίφων»)
Το ίδιο το αίτημα («τούτον μου τον πόθον...ας πλερώσουν»)
Στην προσευχή του Αχιλλέα δεν έχουμε ούτε την ταυτότητα του θεού ούτε και τη διατύπωση κάποιου αιτήματος ούτε βέβαια τους λόγους για τους οποίους θα έπρεπε να γίνει δεκτό το αίτημα. Με την προσευχή του ουσιαστικά ο Αχιλλέας εκφράζει ένα παράπονο. Άρα έμμεσα ζητάει τη βοήθεια από τη θεότητα.
Γιατί, λοιπόν, αυτές οι διαφορές ως προς τη δομή και μορφή της προσευχή τους;

Ο Χρύσης είναι ιερέας του Απόλλωνα και γι’αυτό η προσευχή του πρέπει να έχει  την τυπική μορφή της προσευχής και άρτια δομή.
Ο Αχιλλέας, όμως, απευθύνεται στη μητέρα του. Δε χρειάζεται, επομένως, η προσευχή του να είναι
τυπική. Μοιάζει περισσότερο με παράπονο στο οποίο η μητέρα ανταποκρίνεται αμέσως.

      Διαφορές

Ο Απόλλωνας κάνει αμέσως δεκτό το αίτημα του ιερέα του, δεν εμφανίζεται όμως στον ίδιο. Έχουμε, λοιπόν, απουσία του θεού και  τυπική ανταπόκριση. Ο Χρύσης θα καταλάβει έμμεσα ότι η προσευχή του εισακούστηκε, όταν πληροφορηθεί για το λοιμό που έπεσε στο στρατόπεδο των Αχαιών.
Η Θέτιδα εμφανίζεται στο γιο της με την αληθινή της μορφή και κουβεντιάζει μαζί του.  Στην περίπτωση αυτή έχουμε επιφάνεια της θεότητας και άμεση ανταπόκρισή της.
Γιατί αυτές οι διαφορές ως την αποδοχή του αιτήματος και την ανταπόκριση του θεού;

Ο Απόλλωνας ανταποκρίνεται με τυπικό τρόπο σε ένα αίτημα που έχει διατυπωθεί εξίσου τυπικά. Η σχέση του θεού με τον Χρύση είναι σχέση κυρίου με υπηρέτη. Με σημάδια ο θεός δείχνει στον υπηρέτη του ότι του έκανε το χατίρι.
Η Θέτιδα είναι μητέρα του Αχιλλέα και συμπεριφέρεται όπως θα συμπεριφερόταν κάθε μάνα στο γιο της. Ο Αχιλλέας τη βλέπει στην πραγματική της μορφή, δε χρειάζεται εκείνη να μεταμορφωθεί. Σπεύδει, λοιπόν, να τον παρηγορήσει, να τον συμβουλεύσει.
Συμπερασματικά, λοιπόν, η μορφή και η δομή της προσευχής αλλά και η ανταπόκριση της θεότητας εξαρτώνται από τη σχέση που έχει ο προσευχόμενος με τον αποδέκτη της