Τι είναι τα συνώνυμα ή οι συνώνυμες λέξεις;

Συνώνυμα ή συνώνυμες λέξεις είναι οι λέξεις που έχουν την ίδια περίπου σημασία, π.χ.

1. ραβδί - μπαστούνι - πατερίτσα - βέργα

2. πέτρα - βότσαλο - χαλίκι - τρόχαλο - κροκάλα

3. βλέπω - κοιτάζω - αγναντεύω - παρατηρώ

4. ακούω - αφουγκράζομαι

5. γενναίος - θαρραλέος - ανδρείος

Στα παραπάνω παραδείγμα οι συνώνυμες λέξεις ανήκουν στην ίδια γραμματική κατηγορία: ουσιαστικά (1, 2), ρήματα (3, 4), επίθετα (5). Υπάρχουν όμως και συνώνυμες λέξεις που ανήκουν σε διαφορετικές κατηγορίες ή και σε ολόκληρες φράσεις. Ακολουθούν ενδεικτικά παραδείγματα.

α. διαφορετικές κατηγορίες

ψηλός (επίθετο) - λέλεκας (ουσιαστικό)

κοντός (επίθετο) - τάπα (ουσιαστικό)

β. ολόκληρες φράσεις:

λιγνός - πετσί και κόκαλο - μετριούνται οι πλευρές του - να τον φυσήξεις πέφτει

Ποια είναι η χρησιμότητα των συνωνύμων;

Γράφει ο Τριανταφυλλίδης στη Νεοελληνική Γραμματική (Δημοτικής): «Τα συνώνυμα είναι μεγάλος πλούτος για μια γλώσσα. Με τη μελέτη τους πλουτίζεται η ατομική γλώσσα, διευρύνεται το μυαλό και βαθαίνει η μόρφωση. Γι' αυτό είναι χρήσιμο να μελετά κανείς πλάι στους λαογραφικούς θησαυρούς τους δόκιμους συγγραφείς, που καθιέρωσαν τη χρήση τους.»

Μπορούμε να αντικαταστήσουμε μια λέξη με τη συνώνυμή της χωρίς κανένα περιορισμό;

Η απάντηση είναι όχι. Κάτι τέτοιο δεν είναι δυνατό. Κι αυτό γιατί υπάρχουν οι εξής περιορισμοί:

α. Το ύφος

Υπάρχουν διάφορα είδη ύφους, δηλ. οι ιδιαίτεροι τρόποι που εκφραζόμαστε ανάλογα με την κάθε περίσταση. Άλλοτε χρησιμοποιούμε φιλικό ύφος (όταν μιλάμε με τους φίλους μας) κι άλλοτε επίσημο (όταν απευθυνόμαστε π.χ. στον διευθυντή του σχολείου).

Ας δούμε δύο παραδείγματα:

1. Με τις συνώνυμες λέξεις πέθανε - τα τίναξε - μας άφησε χρόνους - έφυγε - απεβίωσε.

Σε μια φιλική κουβέντα ο χρήστης μπορεί να χρησιμοποιήσει και τα τέσσερα συνώνυμα, π.χ.

Πέθανε ο Γιώργος

Τα τίναξε ο Γιώργος

Μας άφησε χρόνους ο Γιώργος.

Έφυγε ο Γιώργος.

Απεβίωσε ο Γιώργος.

Σε έναν επικήδειο λόγο για τον Γιώργο ή σε μια δημοσίευση σε εφημερίδα ο χρήστης θα προτιμήσει τα: πέθανε, έφυγε ή απεβίωσε και θα αποφύγει τα: τα τίναξε ή μας άφησε χρόνους.

2. Με τις συνώνυμες λέξεις ερωμένη - γκόμενα.

Σε φιλική κουβέντα κάποιος χρήστης μπορεί να χρησιμοποιήσει και τις δύο λέξεις, π.χ.

Ο Γιώργος έχει γκόμενα τη Γεωργία.

Η Γεωργία είναι ερωμένη του Γιώργου.

Σε μια δικαστική αίθουσα όμως ένας δικηγόρος δεν θα πει ποτέ:

Η γκόμενα του Γιώργου δεν είχε έρθει...

Θα πει όμως:

Η ερωμένη του Γιώργου δεν είχε έρθει...

β. Το είδος του κειμένου

Όπως συμβαίνει με το ύφος κάτι παρόμοιο συμβαίνει και με το είδος του κειμένου. Διαφορετικό λεξιλόγιο θα χρησιμοποιήσει κάποιος χρήστης στέλνοντας ένα γράμμα ή ένα μήνυμα σε κάποιο φιλικό του πρόσωπο και διαφορετικό στέλνοντας το ίδιο κείμενο για δημοσίευση σε ένα επιστημονικό περιοδικό.

Ας δούμε δύο παραδείγματα:

1. Με τις συνώνυμες λέξεις εξαπάτηση - ζαβολιά - κατεργαριά.

Σε ένα λογοτεχνικό κείμενο θα διαβάζαμε: Άσε τις ζαβολιές - κατεργαριές και κάνε ό,τι υποσχέθηκες.

Σε ένα επίσημο συμφωνητικό όμως δεν θα έγραφαν ως όρο την πρόταση: Η ζαβολιά του ενός συνεταίρου από τον άλλο θα σημαίνει και τη λύση του συνεταιρισμού, αλλά θα προτιμούσαν τον όρο εξαπάτηση.

2. Με τις συνώνυμες λέξεις τηλεόραση - χαζοκούτι.

Μια μητέρα θα μπορούσε να πει: Όλη τη μέρα ο γιος μου είναι στημένος μπροστά στο χαζοκούτι.

Σε μια μελέτη όμως θα διαβάζαμε: Η πολύωρη παρακολούθηση της τηλεόρασης έχει αρνητικές επιπτώσεις για έναν μαθητή.

γ. Συγκινησιακοί/ εκφραστικοί παράγοντες

Κάποιες λέξεις έχουν περισσότερη συγκινησιακή φόρτιση από κάποιες άλλες, π.χ.

→ Άλλη φόρτιση έχει η λέξη γριά κι άλλη η λέξη γριούλα.

Με τη λ. γριά αναφερόμαστε σε μια γυναίκα μεγάλης ηλικίας που μπορεί να τη θεωρούμε καλή ή κακή.

Με τη λ. γριούλα δείχνουμε κάποια συμπάθεια, αναφερόμαστε σε μια καλοσυνάτη γυναίκα.

→ Άλλη φόρτιση έχει η λέξη ερωμένη κι άλλη η λέξη γκόμενα.

Με τη λ. ερωμένη δηλώνουμε τη γυναίκα που έχει παράνομες σχέσεις.

Με τη λ. γκόμενα δηλώνουμε είτε την ερωτική σύντροφο είτε μια ωραία γυναίκα με έντονη θηλυκότητα.

δ. Λεξικές «παρέες»

Γράφει η Κική Νικηφορίδου στην Πύλη για την Ελληνική Γλώσσα: «τα συνώνυμα μπορεί να διαφέρουν και ανάλογα με τις «παρέες» τους, ανάλογα δηλαδή με τις λέξεις με τις οποίες συνυπάρχουν συνήθως. Οι λέξεις φαρδύς και πλατύς έχουν την ίδια σημασία και πολλά λεξικά χρησιμοποιούν τη μια ως συνώνυμο της άλλης. Αλλά ο ορίζοντας μπορεί να είναι μόνο πλατύς (όχι φαρδύς) και το χαμόγελο επίσης (πλατύ και όχι φαρδύ χαμόγελο λέμε στα ελληνικά). Ο δρόμος μπορεί να χαρακτηριστεί και πλατύς και φαρδύς αλλά το φόρεμα μόνο φαρδύ κοκ.»

ε. Μερική ταύτιση σημασιών

Οι λέξεις, όπως είπαμε και στην αρχή έχουν μία ή περισσότερες σημασίες. Κάποιες από αυτές τις σημασίες μπορεί να είναι συνώνυμες με κάποιες άλλες λέξεις σε συγκεκριμένες περιπτώσεις σε άλλες όμως όχι.

Μπορούμε να πούμε ότι ο υπολογιστής τρέχει / εκτελεί ένα πρόγραμμα.

Οι λέξεις τρέχει και εκτελεί μπορούν να αντικαταστήσουν η μία την άλλη. Αυτό όμως δεν ισχύει σε όλες τις περιτπώσεις:

→ Ένας στρατιώτης δεν θα πει: τρέχω τις εντολές των ανωτέρων, αλλά εκτελώ.

→ Παράλληλα ένας δρομέας δεν θα πει: εκτελώ δέκα χιλιόμετρα, αλλά τρέχω.

Τι πρέπει να έχουμε υπόψη μας στην επιλογή των συνωνύμων;

Σύμφωνα με όσα είπαμε παραπάνω, όταν πρόκειται να επιλέξουμε κάποιο συνώνυμο θα πρέπει αυτό να συμφωνεί στο ύφος, στο είδος του κειμένου, στους συγκινησιακούς / εκφραστικούς παράγοντες, στις λεξικές παρέες, στη μερική ταύτιση των σημασιών.