Τι είναι τα αντώνυμα ή οι αντώνυμες λέξεις;

Αντώνυμα ή αντώνυμες ή αντίθετες λέξεις είναι οι λέξεις που έχουν την αντίθετη σημασία, π.χ.

1. αλήθεια - ψέμα, ζωντανός - νεκρός

2. μεγάλος - μικρός, όμορφη - άσχημη, γλυκό - πικρό

3. δίνω - παίρνω, πουλώ - αγοράζω, μπαίνω - βγαίνω

4. πατέρας - γιος, μπροστά - πίσω

Παρατηρώντας προσεκτικά τα παραπάνω παραδείγματα διαπιστώνουμε το ζεύγος ζωντανός - νεκρός δεν εκφράζει την ίδια σχέση με το ζεύγος όμορφη - άσχημη. Στο ζεύγος ζωντανός - νεκρός δεν μπορεί να υπάρξει ενδιάμεση κατάσταση. Ενώ στο ζεύγος όμορφη - άσχημη διαπιστώνουμε ότι ανάμεσά τους υπάρχει η λιγότερο όμορφη, η συμπαθητική, η ομορφούλα, η καλή, η ευπαρουσίαστη.

Μπορούμε συνεπώς να χωρίσουμε τα αντώνυμα σε διαφορετικές κατηγορίες, ανάλογα με τη σημασία τους.

1. Δυαδικά ή συμπληρωματικά

Δυαδικά ή συμπληρωματικά είναι τα αντώνυμα / αντίθετα στα οποία η αντίθεση είναι απόλυτη· δεν μπορεί να υπάρξει ενδιάμεση κατάσταση. Ή θα ισχύει το ένα μέλος της αντίθεσης ή το άλλο, π.χ.

ζωντανός - νεκρός

παρών - απών

ελεύθερος - σκλάβος

γνήσιος - νόθος

ξερό - χλωρό

αλήθεια - ψέμα

επιτυχία - αποτυχία

2. Κλιμακωτά ή διαβαθμισμένα

Κλιμακωτά ή διαβαθμισμένα είναι τα αντώνυμα / αντίθετα στα οποία η αντίθεση δεν είναι απόλυτη. Ανάμεσα στα δύο άκρα μπορεί να υπάρχουν και ενδιάμεσες διαβαθμίσεις. Έτσι, ανάμεσα στο κρύος και στο ζεστός υπάρχει ο δροσερός και ο χλιαρός.

κρύος - δροσερός - χλιαρός - ζεστός

χοντρός - κανονικός - αδύνατος

κοντός - κανονικός - ψηλός

άσπρο - γκρι - μαύρο

3. Αντίστροφα

Αντίστροφα είναι τα αντώνυμα / αντίθετα τα οποία αναφέρονται στην ίδια ενέργεια από δύο διαφορετικές πλευρές, π.χ. πουλώ - αγοράζω ή όταν το ένα μέλος του ζεύγους εκφράζει την αντίστροφη διαδικασία από το άλλο, π.χ.

ντύνομαι - ξεντύνομαι

πουλώ - αγοράζω (ο ένας πουλάει ο άλλος αγοράζει)

δίνω - παίρνω (ο ένας δίνει ο άλλος παίρνει)

είσοδος - έξοδος

ανηφόρα - κατηφόρα

εισάγω - εξάγω

δένω - λύνω

4. Αντεστραμμένα

Αντεστραμμένα είναι τα αντίθετα / αντώνυμα στα οποία το ένα μέλος του ζεύγους περιγράφει μια σχέση ανάμεσα σε ανθρώπους ή πράγματα και το άλλο μέλος του ζεύγους περιγράφει την ίδια σχέση από την ανάποδη σειρά, π.χ.

παππούς - εγγόνι

θείος - ανιψιός

γονείς - παιδιά

από πάνω - από κάτω

από αριστερά - από δεξιά