Θουκυδίδη Περικλέους Επιτάφιος
Κεφ. 35
Ο Περικλής διακρίνει δύο κατηγορίες ακροατών που είναι δύσκολο να πεισθούν :
α) οι «ξυνειδότες», αυτοί που έχουν άμεση γνώση της πραγματικότητας, αφού οι ίδιοι πήραν μέρος στις μάχες και είδαν με τα μάτια τους την ανδρεία που επέδειξαν οι προκείμενοι νεκροί στην προσπάθειά τους να αποκρούσουν τον εχθρό. Η επιφύλαξη που διατυπώνει ο Περικλής για το κατά πόσο θα πεισθούν αυτοί συνίσταται στην αδυναμία του λόγου να αποδώσει τα κατορθώματά τους με τρόπο που να ανταποκρίνεται στην πραγματικότητα. Τα κατορθώματα των νεκρών είναι πολύ μεγάλα και δύσκολα θα καταστεί δυνατόν να υμνηθούν με λόγο.
β ) οι «άπειροι» . Αυτοί δεν έχουν άμεση επίγνωση των γεγονότων, αφού δεν πήραν μέρος στις πολεμικές επιχειρήσεις και έτσι θεωρούν ότι όσα λέγονται είναι ρητορικές υπερβολές , που υπηρετούν απλώς τη σκοπιμότητα του λόγου. Αυτή η δυσπιστία τους, κατά το ρήτορα, εκπορεύεται από την ίδια τη φύση του ανθρώπου να φθονεί οτιδήποτε ξεπερνά τις δικές του δυνατότητες. Από τη φύση του ο άνθρωπος μπορεί να ακούει επαίνους που αναφέρονται σε άλλους μέχρι του σημείου που οι άλλοι δεν υπερβαίνουν τις δικές του δυνατότητες. Τα συναισθήματα φθόνου δεν επιτρέπουν στην ανθρώπινη ψυχή να αποδεχθεί την ανωτερότητα των άλλων.
Κεφ. 36
	Οι συντελεστές του αθηναϊκού μεγαλείου, η εποχή τους, η προσφορά τους
		Σε τρεις ομάδες χωρίζονται από τον Περικλή οι συντελεστές του αθηναϊκού μεγαλείου, που έζησαν σε τρεις διαφορετικές  (και διαφορετικής διάρκειας)   εποχές , κατά τις οποίες συντελέστηκε το μεγαλείο της Αθήνας :α) οι πρόγονοι , β) οι πατέρες,  γ) η γενιά του ίδιου του Περικλή.
	
	Α) Οι πρόγονοι
	Ένας από τους σταθερούς κανόνες (κοινός τόπος) ενός επιτάφιου λόγου είναι να μην περιορίζεται ο έπαινος στους νεκρούς της χρονιάς, παρά να αρχίζει με την εξύμνηση του έργου των μυθικών προγόνων : για να ανυψωθεί η θυσία των νεκρών στη σφαίρα της αιωνιότητας και της αθανασίας, έπρεπε να συνδεθεί με το παρελθόν και να γίνει τμήμα της λαμπρής εθνικής ιστορίας.

Με τη λέξη πρόγονοι εννοούνται όλοι όσοι έζησαν στην Αθήνα από τη μυθική εποχή ως το τέλος των μηδικών (Περσικών ) πολέμων (ως το 479 π.Χ.)
Οι πρόγονοι είναι άξιοι επαίνου για δυο λόγους – διττή η προσφορά τους : α) ήταν αυτόχθονες και β) παρέδωσαν τη χώρα ελεύθερη με την αρετή τους. Οι σημαντικές λοιπόν αρετές των προγόνων ήταν η φυλετική γνησιότητα  (αυτοχθονία) και η ελευθερία.
Η αυτοχθονία  ( οἱ  αὐτοί αἰεί οἰκοῦντες)
	Ένας από τους συνηθέστερους  λόγους εθνικής υπερηφάνειας των Αθηναίων ήταν η αυτοχθονία τους, η μόνιμη δηλαδή κατοίκηση της χώρας από το ίδιο ελληνικό φύλο, που μάλιστα δεν ήρθε από άλλο μέρος (η αυτοχθονία δημιουργεί ανάμεσα στη χώρα και τους κατοίκους της στενότερες σχέσεις, σχέσεις μητέρας –παιδιών).Οι Αθηναίοι επαίρονταν γι’  αυτή την αυτοχθονία, ιδιαίτερα  όταν αντιπαρέβαλλαν τον εαυτό τους με τους Σπαρτιάτες, οι οποίοι είχαν εγκατασταθεί στη δική τους πόλη ύστερα από περιπλανήσεις, σύμφωνα με το μύθο που ερμήνευε την κάθοδο των Δωριέων ως επαναπατρισμό των απογόνων του Ηρακλή.
Ο ρήτορας αναφέρεται στην αυτοχθονία των Αθηναίων για να τονώσει το φρόνημα  και να ενισχύσει τη φιλοπατρία τους, υποδηλώνοντας το χρέος τους για την υπεράσπιση των εδαφών  που τα κατοικούσαν πάντα αμιγείς πρόγονοί τους.
Η ελευθερία
	Είναι αυτονόητη η προσφορά των προγόνων στο αθηναϊκό μεγαλείο, αφού αυτοί πρωτοστάτησαν στους αξιοθαύμαστους αγώνες κατά των Περσών , με τους οποίους αποτράπηκε  η υποδούλωση  όχι μόνο της Αθήνας αλλά ολόκληρης της Ελλάδας.

	Β) Οι πατέρες (οἱ πατέρες ἡμῶν)
	Η γενιά των πατέρων φτάνει ως το 446 π.Χ. και περιλαμβάνει όσους έζησαν και έδρασαν μετά την περίοδο των Περσικών πολέμων (479-446 π.Χ.). Οι πατέρες , κατά τον Περικλή, ήταν πιο αξιέπαινοι από τους προγόνους, γιατί: α) ήταν άξιοι να κληρονομήσουν μια τέτοια χώρα, β) δημιούργησαν με αγώνες και με κόπους την Αθηναϊκή ηγεμονία και  γ) όλα αυτά τα διαφύλαξαν ανέπαφα και τα παρέδωσαν στους μεταγενέστερους.
 Η υπεροχή που αναγνωρίζει ο ρήτορας  στους πατέρες σε σύγκριση με τους προγόνους είναι απροσδόκητη, γιατί αφενός η γενιά των πατέρων καλύπτει μια μικρή χρονική περίοδο (479-445 π.Χ.), αφετέρου δεν έχει να επιδείξει τόσο αξιόλογο έργο όσο οι πρόγονοι. Ο Περικλής όμως εκτιμά ότι η ίδρυση της ηγεμονίας της Αθήνας από τους πατέρες έχει ιδιαίτερη σημασία.

	Γ) Οι σύγχρονοι (ἡμεῖς οἵδε )
	Η τελευταία γενιά για την οποία γίνεται λόγος είναι αυτή του Περικλή, δηλαδή οι Αθηναίοι που ήταν σε ηλικία 40 -65 ετών (ο Περικλής ήταν τότε περίπου 60 ετών). Η προσφορά αυτής της γενιάς υπήρξε η «επαύξηση» (ἐπηυξήσαμεν) της πόλης  σε όλους τους τομείς (τοῖς πᾶσι). Λέγοντας αυτό ο Περικλής  έχει στο νου του όχι τόσο την εδαφική επέκταση , όσο την εσωτερική              σταθεροποίηση της Αθηναϊκής ηγεμονίας, που επιτεύχθηκε με τη χρησιμοποίηση των συμμαχικών πόρων, με την οικονομική ανάπτυξη και εμπορική ακμή, με την καλύτερη οργάνωση του στρατού  και των δημοκρατικών θεσμών, με την κατασκευή τειχών, λιμανιών και πλοίων, με την καλλιτεχνική άνθηση κ.τ.λ.
Το έργο των συγχρόνων παρουσιάζεται ως ανώτερο από το έργο των πατέρων , γιατί αυτοί συνεχίζοντας το έργο των πατέρων κατέστησαν την Αθήνα τόσο ισχυρή , ώστε και πολέμους νικηφόρους να διεξάγει και να απολαμβάνει του σεβασμού εχθρών και φίλων και να διαθέτει αυτάρκεια αγαθών σε όλες τις καταστάσεις.
Στην αξιολόγηση των συντελεστών του αθηναϊκού μεγαλείου δίνεται ιδιαίτερη έμφαση στη σύγχρονη γενιά, γιατί απώτερος στόχος του Περικλή ήταν να τονώσει το φρόνημα του αθηναϊκού λαού, που βρισκόταν στην αρχή ενός μεγάλου πολέμου.

	Απόκλιση του Επιταφίου από τους άλλους επιταφίους
	Αν συγκρίνουμε το διάγραμμα του λόγου του Περικλή με τη δομή ενός συνηθισμένου επιταφίου, εύκολα διαπιστώνουμε τις διαφορές που υπάρχουν: ο Περικλής στον Επιτάφιό του, παραλείποντας τις λεπτομέρειες, διαφοροποιείται βασικά  από τους άλλους, καθώς, αντί να δίνει τη μεγαλύτερη έκταση στο λόγο, προσπερνά με μια σύντομη φράση τον έπαινο του αθηναϊκού παρελθόντος  και αναφέρεται  συνοπτικά, γενικά και αόριστα στα πολεμικά έργα των νεκρών της χρονιάς. Αντίθετα , αφιερώνει το μεγαλύτερο μέρος του λόγου στην ενότητα που αναφέρεται στο  αθηναϊκό πολίτευμα και αναλύει τους λόγους που οδήγησαν την πόλη στο μεγαλείο. 
                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                      Κεντρικό θέμα του Επιταφίου ( ἀπό δέ οἵας ἐπιτηδεύσεως ἤλθομεν ἐπ’ αὐτά (δηλ. στο μεγαλείο αυτό) και μεθ’ οἵας πολιτείας και τρόπων ἐξ οἵων μεγάλα ἐγένετο), δηλ. : ποιες αρχές συμπεριφοράς μας οδήγησαν σ’ αυτά τα πολεμικά κατορθώματα, με ποιο πολίτευμα και χάρη σε ποια στοιχεία του χαρακτήρα μας έγιναν αυτά τόσο μεγάλα.
Το κύριο μέρος του λόγου λοιπόν είναι ένας εμπνευσμένος ύμνος στα πολιτικά, οικονομικά, κοινωνικά και πνευματικά επιτεύγματα της αθηναϊκής πολιτείας την εποχή που την κατηύθυνε ο Περικλής.
Ἀπό δέ οἵας τε επιτηδεύσεως…εἰμι και επί το τῶνδε ἔπαινον : είναι η «πρόθεσις» του λόγου, η εξαγγελία του θέματος, σύμφωνα με την οποία θα πραγματευτεί δύο θέματα: α) τις γενεσιουργές δυνάμεις στις οποίες οφείλεται το μεγαλείο της Αθήνας (ἐπιτήδευσις, πολιτεία, τρόποι, κεφ. 37-41) και β) το εγκώμιο των νεκρών (κεφ. 42-43)
Επιτήδευσις: (οι γενικές αρχές και οι κανόνες συμπεριφοράς) : είναι οι αξίες , τα ιδανικά και το γενικό πνεύμα που εμπνέουν και καθοδηγούν, που ρυθμίζουν τη δράση στη δημόσια και ιδιωτική ζωή των Αθηναίων του 5ου αι. π.Χ.
Πολιτεία (η δημόσια ζωή σε κάθε έκφανσή της):δηλαδή οι μέθοδοι οργάνωσης και διακυβέρνησης του αθηναϊκού κράτους, οι κανόνες που ρυθμίζουν τη λειτουργία της δημόσιας ζωής, το πολίτευμα, η πολιτειακή οργάνωση και οι πολιτειακοί θεσμοί.
Τρόποι (ο τρόπος ζωής, κυρίως της ιδιωτικής) :πρόκειται για το πώς σκέφτεται και ενεργεί ο άνθρωπος ως ιδιώτης πιο πολύ μέσα στο σπίτι του, αλλά και ως τεχνίτης και ως επιστήμονας (ή , σύμφωνα με άλλη ερμηνεία, για το χαρακτήρα του αθηναίου πολίτη, όπως αυτός εκδηλώνεται στις προσωπικές του σχέσεις).
Τα επιμέρους στοιχεία (επιτήδευσις –πολιτεία –τρόποι)αποτελούν το κεντρικό θέμα του Επιταφίου. Πρόθεση του ρήτορα ήταν να παρουσιάσει τον ηρωισμό των νεκρών ως αποτέλεσμα όλων αυτών των στοιχείων που συνθέτουν το μεγαλείο της Αθήνας. Οι αρχές και τα ιδεώδη της αθηναϊκής δημοκρατίας διαμορφώθηκαν με βάση το πλαίσιο της δημόσιας και ιδιωτικής ζωής στο οποίο ανήκουν οι προκείμενοι νεκροί.
Με την αξιολογική διαβάθμιση των γενεών ο Περικλής :α) τηρεί την παράδοση στον επιτάφιο λόγο του και επαινεί τους προγόνους, β) παρουσιάζει τη γενιά της πεντηκονταετίας 479-431 π.Χ. ως δημιουργό μιας λαμπρής πόλης, χωρίς να αρνείται πως το μεγαλείο της Αθήνας είναι αποτέλεσμα της συνεισφοράς όλων των γενεών. Οι ακροατές του Περικλή είναι ανάγκη να θυμούνται το μεγαλείο της Αθήνας.
Μετάφραση
	Θα αρχίσω λοιπόν πρώτα από τους προγόνους˙ γιατί είναι δίκαιο και ταιριαστό συγχρόνως σε περίπτωση , όπως η σημερινή να τους αποδίδεται η τιμή της μνημόνευσης. Γιατί έζησαν οι ίδιοι πάντα στη χώρα αυτή, καθώς η μία γενιά διαδεχόταν την άλλη και με την ανδρεία τους μάς την παρέδωσαν ως τώρα ελεύθερη. Και εκείνοι λοιπόν είναι άξιοι επαίνου και ακόμη περισσότερο οι πατέρες μας ˙  γιατί αυτοί , κοντά σε εκείνα που κληρονόμησαν, απόχτησαν με πολύ μόχθο και κληροδότησαν σε μας τους τωρινούς όση εξουσία έχουμε. Εξάλλου , τους περισσότερους τομείς της τους ενισχύσαμε οι ίδιοι εμείς εδώ που τώρα ακόμη βρισκόμαστε στην ώριμη ηλικία και φροντίσαμε για την πόλη μας , ώστε να είναι από κάθε άποψη  αυτάρκης και για πόλεμο και για ειρήνη. Ωστόσο  εγώ,  τα έργα μας τα πολεμικά με τα οποία κατακτήθηκε κάθε μέρος, ή αν κάποτε οι ίδιοι εμείς ή οι πατέρες μας αποκρούσαμε θαρραλέα κάποιον επιδρομέα, ξένο ή Έλληνα  που μας επιτέθηκε, θα τα παραλείψω, γιατί δε θέλω να μακρηγορώ μπροστά σε ανθρώπους που τα γνωρίζουν καλά . Από ποιες αρχές όμως φτάσαμε σ’  αυτό το σημείο ακμής και με ποιο πολίτευμα και με ποιους τρόπους  ζωής πετύχαμε αυτά τα σημαντικά κατορθώματα, αυτά θα παρουσιάσω πρώτα και ύστερα θα έρθω στον έπαινο αυτών εδώ των νεκρών, γιατί νομίζω ότι και στην περίπτωσή μας θα ήταν πολύ ταιριαστό να ειπωθούν αυτά τα πράγματα  και ακόμη ότι θα είναι ωφέλιμο να τα ακούσουν προσεκτικά όλοι όσοι είναι μαζεμένοι εδώ, ντόπιοι και ξένοι.
Κεφ. 37
•	Τα εξωτερικά γνωρίσματα του πολιτεύματος
Το πολίτευμα της αθηναϊκής δημοκρατίας (καθώς και οι νόμοι στους οποίους στηρίζεται ) είναι:
α) δημιούργημα γνήσιο των Αθηναίων
β) πρωτότυπο, δηλαδή δεν αποτελεί αντιγραφή ή μίμηση άλλων,
γ) παράδειγμα (πρότυπο), που προσπαθούν να μιμηθούν άλλα πολιτεύματα.
•	Οι αρχές του πολιτεύματος
Οι αρχές που διέπουν το πολίτευμα της Αθήνας (τα ουσιαστικά του γνωρίσματα):
α) το πολίτευμα στηρίζεται στην πλειοψηφία και όχι στους λίγους.
β) οι πολίτες είναι ίσοι απέναντι στους νόμους (ισοπολιτεία)
γ) υπάρχει αξιοκρατία (ασκούν αξιώματα όσοι αξίζουν: κριτήριο για την ανάληψη αξιωμάτων αποτελεί η ικανότητα του πολίτη)
δ) τα αξιώματα είναι ανοιχτά σε όλους (πλούσιους και φτωχούς)
ε) μπορούν να αναφερθούν και οι άλλες βασικές αρχές του πολιτεύματος: ελευθερία, ισονομία κ.α.
•	Ο ορισμός της δημοκρατίας
Δημοκρατία είναι το πολίτευμα στο οποίο η εξουσία βρίσκεται στα χέρια της λαϊκής πλειοψηφίας των γνήσεων από καταγωγή Αθηναίων˙ λειτουργεί με τη διαδικασία της ψήφου, του κλήρου ή κάποιας σειράς˙ οι πολίτες είναι ελεύθεροι και ίσοι απέναντι στους νόμους, ενώ στα αξιώματα ανέρχονται οι άξιοι, ανεξάρτητα από την οικονομική τους κατάσταση.
Δημοκρατία  δῆμος (οι πολλοί, ο λαός) +κράτος (δύναμη, εξουσία)
•	Περικλή
Τρία είναι τα επιχειρήματα που προβάλλει ο Περικλής, για να υπογραμμίσει την ελευθερία που διέπει τις διαπροσωπικές σχέσεις των πολιτών της Αθήνας:
α) οι Αθηναίοι είναι απαλλαγμένοι από την αμοιβαία καχυποψία στις καθημερινές τους απασχολήσεις.
β) δε δυσανασχετεί ο ένας κατά του άλλου.
γ) υπάρχει μεταξύ των πολιτών ειλικρινής ανεκτικότητα.
(το πνεύμα της ανεκτικότητας που διέπει τη συμπεριφορά των Αθηναίων μεταξύ τους οικοδομεί υγιείς και ομαλές σχέσεις στην κοινωνική  συμβίωση)