Ιστορία – Φιλοσοφία – Μουσική – Τέχνες
Το 1925 η Ελλάδα δεν είχε τελειώσει με τους κλυδωνισμούς του 20ού αιώνα: Μικρασιατική Καταστροφή, πληθυσμιακές μετακινήσεις, κοινωνικές αλλαγές. Μέσα σ’ αυτό το περιβάλλον γεννιέται ο Μάνος Χατζιδάκις στην Ξάνθη, μια πόλη με έντονο αστικό αλλά και ανατολίτικο άρωμα.
Εκεί συναντώνται Ευρώπη – Μικρά Ασία – Βαλκάνια: μαγαζιά, μυρωδιές, γλώσσες, μουσικές. Ο Μάνος αργότερα θα πει ότι αυτή η “συνάντηση του κόσμου” ήταν μέρος της ταυτότητάς του.
Μουσικό Σημείο 1 – Προκαταρκτική Ακρόαση:
✔ Πώς μπορεί μια πόλη να διαμορφώνει τη μουσική ενός δημιουργού;
✔ Τι ήχοι υπήρχαν στην Ξάνθη το 1925; (προσφυγικά τραγούδια, βαλκανικοί ρυθμοί, ευρωπαϊκό ρεπερτόριο, εκκλησιαστική μουσική)
Ο Μάνος αρχίζει πιάνο στα 4, αλλά το εξίσου σημαντικό είναι ότι μεγαλώνει ανάμεσα σε βιβλία, κουβέντες, ιδέες. Αργότερα θα θεωρήσει ότι ένας καλλιτέχνης δεν αρκεί να “παίζει” — πρέπει να σκέφτεται.
Ο ίδιος μελετά φιλοσοφία, ιστορία, αισθητική. Στην Αθήνα γνωρίζει Σεφέρη, Γκάτσο, Σικελιανό — διανοούμενους με εντελώς διαφορετικές οπτικές.
Φιλοσοφική Παρένθεση:
→ Ποιος είναι ο ρόλος της σκέψης στην τέχνη;
→ Μπορεί ένα τραγούδι να περιέχει φιλοσοφία χωρίς να το καταλαβαίνουμε ρητά;
Ο Β΄ Παγκόσμιος πόλεμος και η Κατοχή βρίσκουν τον Χατζιδάκι νέο. Η τέχνη εκείνη την εποχή δεν ήταν ψυχαγωγία — ήταν ανάγκη. Κάποιοι δημιουργούς ο πόλεμος τους έκλεισε, άλλους τους άνοιξε. Για τον Μάνο ήταν υπαρξιακό σχολείο.
Ιστορικό ερώτημα:
→ Σε περιόδους κρίσης η τέχνη σιωπά ή ανθίζει;
Μετά τον πόλεμο, ο Χατζιδάκις μπαίνει στον κόσμο του Εθνικού Θεάτρου και του Θεάτρου Τέχνης. Εκεί συναντά τους αρχαίους μύθους.
Αρχαία τραγωδία — Ορέστεια, Μήδεια
Αριστοφάνης — Εκκλησιάζουσες, Λυσιστράτη, Όρνιθες
Για τον ίδιο, το θέατρο ήταν εργαστήριο φιλοσοφίας. Οι αρχαίοι μύθοι δεν είναι μακρινοί — μιλάνε για εξουσία, επιθυμία, σύγκρουση, έρωτα, πόνο, τα ίδια που αντιμετωπίζει ο σύγχρονος άνθρωπος.
Μουσικό Σημείο 2 – Ακρόαση:
→ Αποσπάσματα από θεατρική μουσική του Χατζιδάκι
Προβληματισμός: Πώς “διαβάζει” ο 20ός αιώνας την αρχαιότητα;
Σε μια κοινωνία που θεωρούσε το ρεμπέτικο “χαμηλό”, “παράνομο”, “υπόγειο”, ο Χατζιδάκις βγαίνει δημόσια και λέει:
«Το ρεμπέτικο είναι λαϊκή ποίηση και αυθεντική τέχνη.»
Φιλοσοφικά, πήρε το περιθωριακό και το ανέβασε στο επίπεδο της υψηλής τέχνης.
Ιστορικά, άνοιξε δρόμο για όλο το σύγχρονο ελληνικό τραγούδι.
Κοινωνιολογικά, ένωσε κοινωνικές τάξεις.
Μουσικό Σημείο 3 – Ακρόαση:
→ “Τα παιδιά του Πειραιά” + ένα παλιό ρεμπέτικο
Συζήτηση: Υπάρχει “υψηλή” και “χαμηλή” τέχνη ή όλα εξαρτώνται από το βλέμμα;
Ο κινηματογράφος διδάσκει στον Χατζιδάκι οικονομία. Σε μερικά δευτερόλεπτα πρέπει να γεννήσει συναίσθημα.
Ταινίες: Στέλλα, Δράκος, America-America, Ποτέ την Κυριακή
Το 1960 ο κόσμος τον αναγνωρίζει: Όσκαρ για “Τα παιδιά του Πειραιά”. Δεν τον άλλαξε. Το είδε σαν επιβεβαίωση ότι το τοπικό μπορεί να γίνει παγκόσμιο.
Η “Οδός Ονείρων” (1962) είναι το σημείο όπου ο Μάνος χτίζει τον δικό του τρόπο:
θέατρο, ποίηση, τραγούδι, πρόζα, εικόνα, ρυθμός — ένα μικρό σύμπαν.
Είναι η αρχή της ιδέας ότι η τέχνη δεν είναι είδος. Είναι σύστημα σκέψης.
Από το 1966–72 μένει στη Νέα Υόρκη. Εκεί συναντά τη διεθνή avant-garde, τη τζαζ, τον μινιμαλισμό, την performance art.
Γράφει:
→ Ρυθμολογία (πιάνο)
→ Ο Μεγάλος Ερωτικός (κύκλος τραγουδιών)
→ Εποχή της Μελισσάνθης
Εδώ ανοίγεται η μεγάλη φιλοσοφική του ιδέα:
Ο άνθρωπος είναι ένα σύνολο μνήμης. Η μουσική οργανώνει αυτή τη μνήμη.
Μουσικό Σημείο 4 – Ακρόαση:
→ Ο Μεγάλος Ερωτικός – Αποσπάσματα
Ερώτημα: Τι είναι “ερωτικός πολιτισμός”; Πώς ο έρωτας γίνεται αισθητική στάση;
Ο Χατζιδάκις δεν ήταν πολιτικός με κομματική ταυτότητα. Ήταν πολιτικός ως στάση.
Ίδρυσε ορχήστρες, φεστιβάλ, ραδιόφωνο, δισκογραφία.
Μαχητικά πίστευε:
«Πολιτισμός είναι ό,τι μένει όταν φύγει η πολιτική.»
Χρόνια πριν πεθάνει, γράφει:
«Ο καλλιτέχνης υπάρχει μόνο όταν δεν υπακούει.»
Αφήνει έργο που δεν είναι απλώς μουσική, αλλά σύστημα αξιών:
→ αξιοπρέπεια, ευαισθησία, ειρωνεία, πνευματικότητα, τρυφερότητα.
Σύνδεση Μύθου
Αποσπάσματα από “Μήδεια” + συζήτηση για την τραγωδία.
Σύνδεση Κοινωνίας
Ρεμπέτικο + Οσκαρικό τραγούδι → κοινωνική αλλαγή.
Σύνδεση Φιλοσοφίας
Μεγάλος Ερωτικός + ποιητικά κείμενα (Σαπφώ, Καβάφης, Ελύτης).
✔ Τι σημαίνει “υψηλή” και “χαμηλή” τέχνη;
✔ Μπορεί το προσωπικό να γίνει συλλογικό;
✔ Πώς η ιστορία επηρεάζει την αισθητική;
● Φτιάχνω “μουσικό χάρτη ζωής” του Χατζιδάκι
● Αναλύω έναν στίχο σαν φιλοσοφικό κείμενο
● Συγκρίνω δύο είδη μουσικής (ρεμπέτικο – συμφωνικό)
Ποιοι ιστορικοί παράγοντες διαμόρφωσαν τον Χατζιδάκι;
Πώς η Νέα Υόρκη επηρέασε το έργο του;
Γιατί η διάλεξη για το ρεμπέτικο ήταν πολιτισμική τομή;
Τι εννοούμε όταν λέμε πως είχε “φιλοσοφική στάση” απέναντι στην τέχνη;