Έκφραση έκθεση Γ΄ΛΥΚΕΙΟΥ

Θεματική ενότητα: ΔΙΚΑΙΟ-ΝΟΜΟΙ-ΠΟΙΝΕΣ

Σχεδιαγράμματα Κείμενα
Κριτήρια αξιολόγησης

1

Καθηγητής :

Α ΜΕΡΟΣ 1ο κείμενο

Βέτος Δημήτριος

ΚΕΙΜΕΝΑ
Σωκράτης: Ανατρέπεται η Πολιτεία, όταν ποδοπατούνται οι νόμοι!

«Όταν μεταχειριζόμαστε βία, δεν είναι ασέβεια σε μια μητέρα και σε έναν πατέρα και πολύ περισσότερο προς την πατρίδα;"
Καθημερινώς γινόμαστε μάρτυρες καταπάτησης ή κακοποίησης του Συντάγματος και των νόμων, είτε γιατί «έτσι μας αρέσει», είτε γιατί «δεν μάς συμφέρουν»! Πότε, λοιπόν, καταλύεται η Δημοκρατία; Όταν εφαρμόζονται οι (καλοί ή οι κακοί) νόμοι ή όταν, συνειδητά μάλιστα, παραλείπομε την εφαρμογή τους ή δεν θέλομε να συμμορφωθούμε προς αυτούς; Την απάντηση έχει δώσει πριν από δυόμιση περίπου χιλιετίες ο αρχαίος πρόγονός μας Σωκράτης δια της γραφίδος του μαθητή του Πλάτωνα στο διαλογικό έργο «Κρίτων». Παραθέτομε τον «επίκαιρο» και σήμερα σχετικό διάλογο:
"Σωκράτης: Μα, σκέψου έτσι: Αν τη στιγμή που ξεκινούμε για να δραπετεύσουμε απ΄ εδώ- αν η λέξη «δραπετεύσουμε» δεν σου αρέσει, πες την όπως θέλεις- έρθουν να μας συναντήσουν οι νόμοι της Πολιτείας και αυτή η Πολιτεία προσωπικώς και παρουσιαζόμενοι εμπρός μας μάς ρωτήσουν: «Σωκράτη, πες μας, τι έχεις κατά νου να κάνεις; Δεν σκέπτεσαι ίσως ότι με αυτή τη φυγή σου καταργείς εμάς και όλη την Πολιτεία, εφόσον εξαρτάται από σένα; Ή νομίζεις ότι είναι δυνατόν να σταθεί όρθια μία Πολιτεία και να μην ανατραπεί, όπου οι αποφάσεις των δικαστηρίων δεν έχουν κανένα κύρος, αλλά ματαιώνονται και ποδοπατούνται από τους πολίτες;». Τι θα απαντήσουμε εμείς, Κρίτων, σε αυτά και σε άλλες παρόμοιες επιπλήξεις; Πολλά, βεβαίως, θα μπορούσε να πει κανείς μάλιστα αν είναι ρήτωρ για να δικαιολογηθεί, επειδή παραβίασε αυτό το νόμο, που απαιτεί οι αποφάσεις να έχουν το αποτέλεσμά τους. Ή θα απαντήσουμε ότι «η Πολιτεία μάς αδίκησε και δεν μάς έκρινε σύμφωνα με το δίκαιο;». ΄Ετσι θα απαντήσουμε ή όχι;
Κρίτων: Έτσι, μα το Δία, Σωκράτη.
Σωκράτης: Αλλά, ας υποθέσουμε ότι οι νόμοι τότε μάς λένε: «Σωκράτη, αυτή ήταν η συμφωνία, που κάναμε αναμεταξύ μας, ή δεν συμφωνήσαμε να μένεις πιστός στις αποφάσεις που εκδίδουν τα δικαστήρια, οποιεσδήποτε κι αν είναι;» ή είσαι τόσο σοφός, ώστε να έχει διαφύγει ότι και από τη μητέρα και από τον πατέρα και από όλους τους άλλους προγόνους, το πολυτιμότερο πράγμα είναι η πατρίδα και σεβαστότερο και αγιότερο και σε ανώτερη θέση και κατά τη γνώμη των θεών και κατά τη γνώμη των συνετών ανθρώπων, και ότι πρέπει να σεβόμεθα και περισσότερο να υπακούμε και να θωπεύουμε την πατρίδα, όταν οργίζεται, παρά τον πατέρα, και ή να προσπαθούμε να την πείθουμε ή να εκτελούμε ό,τι και αν διατάσσει και ή να υποφέρουμε, αν αυτή θέλει, χωρίς το παραμικρό παράπονο, και να θέλει ακόμη να μάς δείρει ή να μάς ρίξει στη φυλακή ή να μας στείλει στον πόλεμο για να πληγωθούμε ή να σκοτωθούμε, όλα αυτά πρέπει να τα κάνουμε. Κι έτσι είναι το σωστό. Και δεν πρέπει να ξεφεύγουμε ούτε να οπισθοχωρούμε, ούτε να εγκαταλείπουμε τη θέση μας, αλλά και στον πόλεμο και στα δικαστήρια και όπου αλλού καθήκον μας είναι να εκτελούμε όσα διατάσσει η Πολιτεία ή, το πολύ, αν εκείνο που διατάσσει δεν μας φαίνεται δίκαιο, να της παραστήσουμε με τρόπο ποιο είναι το ορθό. Να μεταχειριζόμαστε όμως βία, δεν είναι ασέβεια σε μια μητέρα, σε έναν πατέρα και πολύ περισσότερο στην πατρίδα;» Τι θα απαντήσουμε σε όλα αυτά, Κρίτων; Θα απαντήσουμε ότι οι νόμοι λένε αλήθεια ή όχι;
Κρίτων: Έτσι μού φαίνεται"
Δεν φαίνεται όμως το ίδιο σε μερικούς, που, ενώ λένε ότι είναι «δημοκράτες», συνεχώς «βιάζουν» τους νόμους και καταλύουν τη Δημοκρατία.
Ερωτήσεις
1. Ποιο είναι το θέμα και ποια η θέση του κειμενογράφου; 2. Ποιον τρόπο πειθούς χρησιμοποιεί;
3. Τι τρόπο πειθούς χρησιμοποιεί στα αποσπάσματα με έντονη γραφή;
4. Σε μία παράγραφο 100-120 λέξεων χρησιμοποιώντας τη μέθοδο της αναλογίας να αποδείξετε τη σημασία των νόμων για μια κοινωνία.

2ο κείμενο	Γιατί στην Ελλάδα είμαστε καχύποπτοι με τα πλαίσια του νόμου Tου Bασιλη Σπυριδωνιδη*
Την αφορμή για το κείμενο την έδωσε ένα άρθρο της κυρίας Ολγας Σελλά στην «Κ» με τίτλο «Ναρκισσιστική Ανυπακοή». Στο άρθρο περιγράφεται η διαφορετική συμπεριφορά συμπολιτών μας σε σχέση με τον νόμο όταν βρίσκονται στην Ελλάδα και στην Ευρώπη: επιδεικτική ανυπακοή στην πρώτη, πειθήνια υπακοή στη δεύτερη.

2

Στη βάση της ανυπακοής βρίσκεται η ναρκισσιστική υπέρβαση των κανόνων μέσω της φαντασίωσης της παντοδυναμίας. Το παιδί που προσπαθεί να υπερβεί τα όρια που απαγορευτικά θέτουν οι γονείς αποπειράται, με ψυχαναλυτικούς όρους, να καταργήσει την «αρχή της πραγματικότητας» υπηρετώντας την «αρχή της ηδονής» η οποία εκτρέφει και κινητοποιεί την αντίληψη της παντοδυναμίας του. Η παντοδυναμία (η προσπάθεια δηλαδή να υπερβούμε τα φυσικά όρια – τελικά τον θάνατο) αποτελεί έναν μηχανισμό άμυνας, ο οποίος κινητοποιείται ιδιαίτερα όταν αισθανόμαστε ευάλωτοι, τρωτοί, αδύναμοι. Η ανυπακοή στους κανόνες αποτελεί έτσι απόπειρα του ατόμου να υπερβεί την (αδύναμη;) θέση του πολίτη-παιδιού, σε μια προσπάθεια να αναχθεί «πέραν των νόμων», να εξισωθεί φαντασιακά με τους ενήλικες απολαμβάνοντας μαζί τους τα ειδικά προνόμια και να εξουσιάζει, επίσης φαντασιακά, τα αδέρφια-συν-πολίτες. Αμύνεται έτσι στην αίσθηση αδυναμίας (του εξαρτημένου και αβοήθητου παιδιού-πολίτη) ταυτιζόμενο με τους «παντοδύναμους» γονείς-κυβερνώντες, ενώ ταυτόχρονα αποβάλει (προβάλει) φαντασιακά την αδυναμία στους υπόλοιπους μη προνομιούχους αδέρφια-συν-πολίτες.
Μια εξήγηση λοιπόν στο «γιατί στην Ελλάδα» βρίσκεται στον τρόπο με τον οποίο λειτουργούν οι γονείς-κυβερνώντες. Προσφέροντας σε ορισμένα παιδιά-πολίτες ειδικά προνόμια επιτρέπει σε όλους να σκεφτούν ότι η υπέρβαση των νόμων-ορίων είναι εφικτή. Ταυτόχρονα θέτοντας την ίδια την εξουσία έξω και πέρα από τα όρια των νόμων δημιουργεί την ψευδαίσθηση ότι η φαντασίωση της παντοδύναμης υπέρβασης των φυσικών ορίων (τελικά του θανάτου) είναι πραγματοποιήσιμη. Αυτό που βιώνουμε όταν βρισκόμαστε μπροστά σε τέτοια φαινόμενα -εκείνος που καπνίζει στο καφέ, ο άλλος που παρκάρει στο πεζοδρόμιο- είναι ο θυμός για τον βιασμό των κανόνων αλλά και η αίσθηση της αδυναμίας να αντιδράσουμε.
Στη Δυτική Ευρώπη ο πολίτης-αδερφός γνωρίζει ότι οι κανόνες -φυσικοί, νομικοί, ηθικοί- ισχύουν για όλους τους συμμετέχοντες στην κοινωνική ζωή. Επίσης γνωρίζει ότι οι απόπειρες να υπερβούμε τους κανόνες είναι συνεχείς: όλοι μας θέλουμε να γίνουμε μικροί θεοί, αγαπημένα παιδιά των γονιών μας, να καθίσουμε ως προνομιούχοι δίπλα στον θρόνο της γονεϊκής εξουσίας. Φροντίζουν έτσι ώστε οι κανόνες να ισχύουν για όλους ανεξαρτήτως της θέσης, επιρροής, χρημάτων ή εξουσίας που διαθέτουν. Πώς; Μέσω του συνεχούς ελέγχου ώστε να διασφαλιστεί ότι τα άτομα (όλα τα άτομα) λειτουργούν μέσα στα συγκεκριμένα πλαίσια ισότιμης και ισόνομης κοινωνικής ζωής για τα οποία υπάρχει μια κοινωνική συμφωνία, ένα κοινωνικό συμβόλαιο.
Φοβάμαι ότι αυτός ο βαθμός συμφωνίας δεν έχει επιτευχθεί στην Ελλάδα. Δεν έχουμε δηλαδή συμφωνήσει ποιοι είναι οι βασικοί κανόνες, το ασφαλές κοινωνικό πλαίσιο μέσα στα οποίο επιθυμούμε να ζούμε. Αντίθετα είμαστε καχύποπτοι με τα πλαίσια. Η αίσθηση της αδυναμίας που μας δημιουργούν και η συνακόλουθη φαντασίωση παντοδυναμίας είναι διαρκής και ασίγαστη. Στην Ευρώπη το πλαίσιο διασφαλίζει την ελευθερία. Εμείς πάλι αισθανόμαστε ότι την περιορίζει.
* O Bασίλειος Σπυριδωνίδης είναι MSc Ψυχολόγος Παιδιών & Εφήβων, ΜΑ Ψυχοθεραπευτής Ενηλίκων. Ερωτήσεις
1. Να συντάξετε την περίληψη του κειμένου σε 100-120 λέξεις.
2. Να εντοπίσετε στοιχεία που επιβεβαιώνουν τον επικαιρικό και τον επιστημονικό χαρακτήρα του άρθρου.
3. Με ποια μέθοδο προσπαθεί να αιτιολογήσει την ανυπακοή των Ελλήνων στους νόμους;
4. «Η οικογένεια και το σχολείο είναι οι φορείς που διαμορφώνουν συνθήκες για τη δημιουργία ενός νομοταγούς πολίτη. Στην πορεία όμως άλλοι ισχυρότεροι παράγοντες έρχονται να αναιρέσουν αυτήν την προσπάθεια.» να αναπτύξετε την παραπάνω άποψη σε ένα δοκίμιο 500-600 λέξεων.

3ο κείμενο	Περί Ανομίας ο Λόγος ή η Ευθύνη των Πολιτών
του ΚΡΥΩΝΙΔΗ ΔΙΑΜΑΝΤΗ καθηγητής με μεταπτυχιακό στο εκκλησιαστικό δίκαιο, τελειόφοιτος Nομικής Δ.Π.Θ. Είναι αλήθεια πως θα μπορούσε να πιστέψει κανείς ακούγοντας συζητήσεις σε καφενεία ή άλλους
χώρους παραγωγής πολιτικού λόγου και πολιτικών αντιπαραθέσεων ότι η ελληνική κοινωνία νοσεί ή ότι πολύ περισσότερο ζούμε σε μια κατάσταση ανομίας. Μεταφέροντας αυτήν την αίσθηση αρκετών συμπολιτών μας φοβούμαι λοιπόν μήπως κινδυνεύουμε να ξεπέσουμε στην γη των Κυκλώπων, των μυθικών εκείνων άνομων και ανήμερων πλασμάτων που μήτε βουλή έχουν μήτε νόμους ξέρουν να τηρούν(1). Όταν λοιπόν οι πρόγονοί μας, από την Ομηρική κιόλας εποχή, θεωρούσαν αποφασιστικό γνώρισμα πολιτισμού την ύπαρξη συνέλευσης που κρίνει και νομοθετεί από την μία πλευρά και πολιτών που τηρούν τους νόμους από την άλλη, οι Κύκλωπες της
μυθολογίας που τ' αγνοούσαν αυτά χαρακτηρίζονται «άγριοι και άνομοι».
Είναι η αναλογία κάπως υπερβολική ή μήπως στη παθογένεια του σύγχρονου πολιτικού κόσμου μπορούμε να διακρίνουμε στοιχεία που προσιδιάζουν την άγρια και άνομη κατάσταση της ζωής των μυθικών εκείνων πλασμάτων; Άραγε ζούμε εν ανομία ή μήπως αυτή προβάλλεται ως άλλοθι για να καλύψει τις δικές μας

3

προσωπικές ευθύνες; Η αυθαιρεσία και η παραβατικότητα, μικρότερη ή μεγαλύτερη, στην οποία γλιστράμε καθημερινά λίγο-πολύ όλοι μας, καταδεικνύει σίγουρα την σοβαρότητα μιας κατάστασης.
Η ανομία ως κατάσταση, για την αρχαιοελληνική πολιτική αντίληψη, θεωρείται προάγγελος κακών για την πόλη. Ο Αίσωπος διδάσκει σε ένα μύθο του τον 6ο αιώνα πως, όπου παρουσιαστεί η αυθαιρεσία («ύβρις») σε πόλη ή έθνος, αμέσως την ακολουθούν πόλεμος και μάχες(2). Η ανομία ωστόσο επιφέρει κακά και για τον πολίτη. Για την ελληνική σκέψη όποιος πράττει άνομα τον περιμένει βαριά τιμωρία. Η νέμεση αποτελεί νομοτέλεια την οποία ο Χορός υπενθυμίζει στον Πολυμήστορα και στην Εκάβη στην ομώνυμη τραγωδία του Ευριπίδη το 424 π.Χ(3). Όμως ποια η σχέση της ανομίας με την «πόλη», την σύγχρονη Ελλάδα και τους πολίτες του σήμερα;
Καταρχάς η ανομία ως κατάσταση αναφέρεται είτε στην ανυπαρξία νόμων είτε -όταν υπάρχει νομικό πλαίσιο- στην μη τήρηση διατάξεων που το καθορίζουν. Καθώς λοιπόν ανομία με την πρώτη έννοια στις ημέρες μας δεν υφίσταται, φαίνεται πως η ανομία συνδέεται αντιθετικά με την ίδια την έννοια του δημοκρατικού πολιτεύματος. Κατά συνέπεια η έννοια της δημοκρατίας αποκτά κρίσιμο περιεχόμενο καθώς εν μέρει οριοθετεί αντιθετικά και το περιεχόμενο της κατάστασης της ανομίας. Για τον λόγο αυτό ο Αριστοτέλης στην Ρητορική του αναφέρει πως σε τίποτα δεν διαφέρει ένας νόμος, όταν δεν εφαρμόζεται, από το να μην υπάρχει(4), ενώ ο Μένανδρος ταυτίζει τον κακό νόμο με την ανομία(5). Επομένως, τη στιγμή που ο νομικός μας πολιτισμός στηρίζεται στη δημοκρατία και τη νομιμότητα, η ανομία καλύπτει εκείνες τις εκδηλώσεις αυθαιρεσίας που προσβάλλουν τον νομικό μας πολιτισμό και κατ’ επέκταση την ίδια την κοινωνική μας συμβίωση.
Στην χώρα μας, τρεις δεκαετίες μετά το δημοψήφισμα της 8ης Δεκεμβρίου 1974, ολοένα και πιο συχνά γίνεται δυστυχώς λόγος από τους ίδιους τους πολίτες για την απαξίωση του ρόλου των πολιτών με αιχμή του δόρατος την άποψη ότι οι «απλοί» πολίτες δεν έχουν τη δυνατότητα πολιτικής παρέμβασης στα συμβαίνοντα. Χωρίς φυσικά να παραβλέπουμε τις σοβαρές προσπάθειες ανθρώπων που επιχειρούν να αρθρώσουν πολιτικό λόγο και έργο σε διάφορες πτυχές της κοινωνικής ζωής, είμαστε υποχρεωμένοι να παραδεχτούμε πως το γενικό κλίμα χαρακτηρίζεται από μια απαξιωτική εκατέρωθεν (πολιτών και πολιτικών) συμπεριφορά που αναπότρεπτα θα μας οδηγήσει σύντομα ενώπιον των ευθυνών μας(7). Ποια είναι όμως τα αίτια και οι πηγές της απαξίωσης της πολιτικής ζωής αλλά και της αδιαφορίας των πολιτών για τα πολιτικά πράγματα που ουσιαστικά οδηγούν στην εικόνα της ανομίας υπό την έννοια που μόλις προαναφέραμε;
Η έμμεση αντιπροσώπευση στη λήψη των αποφάσεων αποτελεί μάλλον την κύρια γενεσιουργό αιτία της ανομίας. Τα ερωτήματα σχετικά με το ποιος νομοθετεί, ποια συμμετοχή έχω στη λήψη των αποφάσεων, ποιος κρίνει την ορθότητα των θεσπισθέντων και πως περιφρουρείται η νομιμότητα, θέτουν όχι μόνο το περίγραμμα
της σκέψης του σύγχρονου Έλληνα αλλά εκφράζουν θεμελιωδώς και τις ίδιες τις αγωνίες του. Η ανομία, η συνειδητή αυθαιρεσία και η απομάκρυνση από τους κανόνες δικαίου, γεννάται λοιπόν ως αντίδραση στην αίσθηση που έχουν οι πολίτες πως δεν συμμετέχουν, πως δεν έχουν λόγο στην νομοθετική παραγωγή. Πολύ δε περισσότερο η αίσθηση ενισχύεται όταν καλείται το κοινωνικό σύνολο να εφαρμόσει νόμους, οι οποίοι κρίνονται αντίθετοι προς τα συμφέροντά των μελών της κοινωνίας. Παράλληλα, τα ΜΜΕ, με τη χαρακτηριστική υπερβολή τους και ειδικότερα την τάση τους να μεγεθύνουν συχνά σε εξωπραγματικό βαθμό τις διαστάσεις των θεμάτων που προβάλλουν, φέρουν σημαντικό μερίδιο ευθύνης στην αναπαραγωγή της καχυποψίας, την έλλειψη εμπιστοσύνης για τους θεσμούς της πολιτείας και την αύξηση της ανασφάλειας, η οποία αν δεν γεννά η ίδια την αυθαιρεσία, τουλάχιστον την αναπαράγει.
Το κρίσιμο ερώτημα ωστόσο είναι το πώς συμμετέχει ο καθένας προσωπικά στη διαφύλαξη του ρόλου που το ίδιο το δημοκρατικό πολίτευμα προορίζει για εμάς. Το πρόβλημα υπό αυτή τη σκοπιά δεν είναι τόσο θεσμικό όσο κυρίως προσωπικό, ή καλύτερα είναι θεσμικό στο βαθμό που οι θεσμοί επιτρέπουν την αυθαιρεσία ή αποτρέπουν τους πολίτες από την ανάληψη ενός διαφορετικού ρόλου από αυτόν του θεατή. Ο σύγχρονος όμως πολίτης ζει κλεισμένος κι εγκλωβισμένος σε έναν μικρόκοσμο που ο ίδιος τις περισσότερες φορές έχει δημιουργήσει. Η σημερινή κατάσταση που βιώνει σε προσωπικό επίπεδο καθημερινά ο καθένας μας θυμίζει λίγο έως πολύ την εξωτερική πολιτική των ΗΠΑ στις αρχές του 19ου αιώνα και το «Δόγμα Μονρόε»(8). Πρόκειται βέβαια για ένα προσωπικό δόγμα Μονρόε, το οποίο αρθρώνεται από τον καθένα μας, απευθύνεται προς όλους τους άλλους και έχει πεδίο εφαρμογής τα όρια του εαυτού μας, όπως τουλάχιστον αυτά καθορίζονται από εμάς τους ίδιους. Έτσι ξεκάθαρα διαχωρίζουμε τον εαυτό μας, το Εγώ μας, από τους άλλους και διεκδικούμε για τον εαυτό μας όσα «δικαιωματικά» του ανήκουν, εκφράζοντας συνάμα ξεκάθαρη προειδοποίηση προς τους άλλους για τις συνέπειες της παραβίασης των ορίων που χαράσσουμε, ή αλλιώς των κεκτημένων. Στο προσωπικό πεδίο το σύγχρονο αυτό ελληνικό δόγμα λειτουργεί ανασταλτικά για την ανάπτυξη διαπροσωπικών σχέσεων, καθώς δεν επιτρέπουμε σε κανέναν να διεισδύσει στον προσωπικό μας χώρο, ενώ σε πολιτικό - κοινωνικό επίπεδο φθείρει την κοινωνική συνοχή καθώς οδηγεί στην αδιαφορία για καθετί που εκφεύγει των ορίων που ο καθένας έχει καθορίσει για τον εαυτό του. Η σύγχρονη αδιαφορία για την πολιτική ζωή είναι η αρχή μιας πορείας που με βεβαιότητα

4

οδηγεί στην ανομία, στη μη τήρηση των νόμων και τελικά στην άρση, στην πράξη, της δημοκρατικής λειτουργίας της κοινωνίας μας.
Βέβαια, σημαντικό μερίδιο ευθύνης αναλογεί και στα πολιτικά πρόσωπα. Στην Αρχαία Ελλάδα, η μη τήρηση των νόμων είναι αδιανόητη ακόμη και για τους ίδιους τους θεούς. Ο Ευριπίδης στο έργο «Ίων» αναρωτιέται μέσω του ήρωα «πώς είναι δίκαιο, εσείς [οι θεοί] που βάλατε τους νόμους στους θνητούς, οι ίδιοι εσείς να κάνετε ανομίες;»(9). Σήμερα οι «εν βουλευτηρίω» σύγχρονοι θεοί δεν διστάζουν να καταπατήσουν ή όταν αυτό δεν είναι δυνατό (επειδή θα κάνει κακό στη δημόσια εικόνα και κατ’ επέκταση και στην ψηφοθηρία) να παρακάμψουν τεχνηέντως τη νομιμότητα. Οι φωτογραφικές διατάξεις εξάλλου αυτό το ρόλο εκπληρώνουν και δυστυχώς τα παραδείγματα δεν είναι λίγα.
Επίσης, ο τρόπος ανάδειξης των πολιτικών προσώπων επιτρέπει την διαιώνιση των κακώς κειμένων. Όταν ρωτήθηκε ο Σωκράτης ποια πόλη διοικείται κακώς, απάντησε: «εκείνη στην οποία οι άρχοντες εγκαθίστανται από φατρίες»(10). Οποιαδήποτε λοιπόν προσπάθεια για την βελτίωση της πολιτικής ζωής στην Ελλάδα πρέπει να αντιμετωπίσει με επιτυχία αυτό το θέμα: τον τρόπο ανάδειξης των προσώπων που θα κληθούν να ασκήσουν την πολιτική. Το θέμα αυτό είναι πρωτίστως θεσμικό, αναπόδραστα όμως συνδέεται με την προσωπική στάση των πολιτικών, την «αλληλεγγύη» μεταξύ των κομματικών συντρόφων, τις «ιερές» συμμαχίες με τα οικονομικά συμφέροντα και τα «ανέντιμα» χτυπήματα κατά των αντιπάλων εντός του πολιτικού στίβου. Αυτό επιβεβαιώνεται και από τον Θουκυδίδη, ο οποίος αναφέρει πως ο πόλεμος και η ανάγκη οδηγούν τον άνθρωπο να αλλάξει και τις έννοιες των λέξεων προκειμένου να δικαιολογηθούν οι πράξεις του. Έτσι ανάμεσα στ’ άλλα ο συγγενής λογίζεται πιο ξένος από τον κομματικό σύντροφο, επειδή ο τελευταίος είναι προθυμότερος να ριχτεί στον κίνδυνο για το κόμμα χωρίς να εξετάσει την αληθινή αιτία της πράξης του. Στις περιπτώσεις αυτές οι κομματικοί σύντροφοι ενώνουν τις δυνάμεις τους για να κερδίσουν πλεονεκτήματα στο πείσμα των νόμων και των κοινωνικών ηθών(11). Ερωτήσεις
1. Να συντάξετε την περίληψη του κειμένου σε 100-120 λέξεις
2. Να εντοπίσετε δύο διαφορετικούς τρόπους που χρησιμοποιεί ο συντάκτης. 3. Ποια είναι η δομή και τρόπος ανάπτυξης της προτελευταίας παραγράφου;
4. Συμμετέχετε σε ημερίδα που διοργανώνει το σχολείο σας. Στην ομιλία σας να υποστηρίξετε ότι η ανυπακοή στου νόμους- ακόμα και αν είναι άδικοι- απειλεί και το άτομο και την κοινωνία. Παράλληλα να παρουσιάσετε τον ενδεδειγμένο τρόπο αντίδρασης των πολιτών στην περίπτωση τέτοιων άδικων νόμων. ( 500-600 λέξεις)

4ο κείμενο	Η αδυναμία ενός δικαίου CHANTAL DELSON | Κυριακή 11 Νοεμβρίου 2001
Ο 20ός αιώνας υπήρξε τόσο πλούσιος σε πολιτικά εγκλήματα, αγριότητες υπαγορευόμενες από το θετικό δίκαιο, που η ίδρυση του Διεθνούς Ποινικού Δικαστηρίου (ΔΠΔ) φαίνεται εκ πρώτης όψεως αυτονόητη. Το ΔΠΔ σηματοδοτεί μια σημαντική εξέλιξη στην ιστορία της δυτικής νεωτερικότητας, η οποία είχε απορρίψει τόσο τους «θεϊκούς νόμους» όσο και το «φυσικό δίκαιο» επειδή δεν πίστευε στη «φύση» του ανθρώπου. Τα δύο ολοκληρωτικά συστήματα όμως, ιεροποιώντας ένα τερατώδες θετικό δίκαιο, αποδεικνύουν και μόνο με την παρουσία τους ότι ένα φυσικό δίκαιο υπάρχει. Ακριβώς στο όνομα ενός τέτοιου άγραφου νόμου, που εκφράζει ένα είδος φυσικής ηθικής, το Διεθνές Ποινικό Δικαστήριο αντιπαρατίθεται στα θετικά δίκαια.
Ωστόσο η αγανάκτηση που νιώθουμε μπροστά στις αγριότητες και η προφανής ανάγκη ενός δικαίου ανώτερου από τα θετικά δίκαια δεν αρκούν κατά τη γνώμη μου για να νομιμοποιήσουν το ΔΠΔ. Αντιθέτως υπάρχει ο φόβος ότι η δικαιοσύνη που θέλει να δικάσει όλες τις δικαιοσύνες θα πάψει να είναι δίκαιη.
Το ΔΠΔ θέλει να παρουσιάζεται ως συνεχιστής της Νυρεμβέργης, νομίζω όμως ότι διαφέρει σημαντικά από αυτήν ως προς τη φύση του. Το δικαστήριο της Νυρεμβέργης καταδικάζει ένα θετικό δίκαιο, αυτό του ναζισμού. Καταδικάζει τους εμπνευστές, τους υπερμάχους και τους συνενόχους του. Ανταποκρίνεται στη φρίκη και στις τύψεις που νιώθει η Δύση μπροστά σε αυτό που η ίδια προκάλεσε, εφόσον τα εγκλήματα αυτά προετοιμάστηκαν από ένα πολιτισμικό κλίμα που επικρατούσε σε όλη τη Δύση. Το μόνο δικαστήριο που θα μπορούσε και πάλι να συσταθεί στη Νυρεμβέργη θα ήταν κάποιο που θα ιδρυόταν και πάλι από τη Δύση για τους εγκληματίες του κομμουνισμού: η Δύση επινόησε, προστάτευσε και δικαιολόγησε αρκετά τον κομμουνισμό ώστε να αισθάνεται ένοχος και δικαστής ταυτοχρόνως.
Από τη στιγμή που δεν εμπίπτει στην εξαιρετική περίπτωση της Νυρεμβέργης, το ΔΠΔ θα πρέπει να προσδιορίσει ποια εγκλήματα ανήκουν στη δικαιοδοσία του. Ηδη όμως από αυτόν τον προσδιορισμό ανακύπτουν τα προβλήματα. Υπάρχει ο διαβόητος εγκληματίας, ο αμετανόητος σφαγέας. Υστερα ακολουθούν οι υποκατηγορίες. Οι συνένοχοι. Οι δορυφόροι. Εκείνοι που δεν θέλησαν να δουν. Υπάρχουν τα αναγνωρισμένα

5

εγκλήματα, που συνίστανται στην κατ' εξακολούθηση εξόντωση άμαχων πληθυσμών. Υστερα υπάρχει η μη παρέμβαση, η ασυνειδησία. Υπάρχει η υπακοή σε ένα εγκληματικό κράτος. Υπάρχει η υπακοή σε ένα κράτος δικαίου το οποίο η Ιστορία κρίνει εκ των υστέρων ότι από ορισμένες απόψεις υπήρξε εγκληματικό.
Το Δικαστήριο δικάζει τον Μιλόσεβιτς. Θέλει όμως να δικάσει και τον υπεύθυνο στρατηγό για τις θηριωδίες στη Σρεμπρένιτσα. Θα δικάσει και τους παλαιούς δημίους της καταργηθείσας θανατικής ποινής; Ή αστυνομικούς που, υπακούοντας σε διαταγές, άνοιξαν πυρ εναντίον του πλήθους; Ως πού φθάνει το έγκλημα κατά της ανθρωπότητας; Ως πού πρέπει να ποινικοποιούμε τη «νόμιμη βία», αποκλειστικό προνόμιο της πολιτικής; Ή μήπως το Δικαστήριο θα πρέπει να απαγορεύσει κάθε είδους κρατική βία, αποδυναμώνοντας την πολιτική; Αυτοανακηρυσσόμενο αρμόδιο να δικάσει ηθικά κάθε πολιτική πράξη, το Δικαστήριο επινοεί μια παγκόσμια ηθική τάξη έτοιμη να υποκαταστήσει την πολιτική. Από τη στιγμή που πρέπει να γίνει ιεράρχηση του κακού, το Δικαστήριο θα αποδυναμώνεται καθώς θα αναζητεί λιγότερο προφανή εγκλήματα, απέναντι στα οποία η υπεροχή της ηθικής έναντι της πολιτικής θα φαίνεται όλο και πιο αμφισβητήσιμη. Η Νυρεμβέργη δεν μπορεί να θεσμοθετηθεί.
Το «φυσικό δίκαιο» εκφράζει την αίσθησή μας ότι η ανθρώπινη δικαιοσύνη είναι πάντα ατελής. Και, για ορισμένους, την εντύπωση ότι υπάρχει ένα αμετακίνητο δίκαιο υπεράνω κάθε ξεχωριστής δικαιοσύνης. Εμείς οι άνθρωποι είμαστε φτιαγμένοι έτσι ώστε να μπορούμε να συλλάβουμε το δίκαιο μόνο αποσπασματικά. Μπορούμε να το συλλάβουμε μόνο σε αναλαμπές και, κυρίως, μπορούμε να έχουμε κάποια εντύπωση του Αδικου, τουλάχιστον όταν αυτό είναι αυτονόητο: εκείνο το οποίο στοιχειοθετεί τη νομιμότητα της Νυρεμβέργης είναι η ντροπή ενός πολιτισμού που αυτοδικάζεται. Το φυσικό δίκαιο είναι ένα δίκαιο ηθικό και όχι δικονομικό και ηθικά δεν μπορεί να κρίνει κανείς παρά μόνο τον εαυτό του. Το Δικαστήριο θέλει όμως να αναγάγει το φυσικό δίκαιο σε θετικό.
Μπορεί να υπάρξει ένα δικαστήριο που θα δικάζει στο όνομα του φυσικού δικαίου; Ενα δικαστήριο που θα αποτελεί την καθαρή και απλή έκφραση της Αντιγόνης; Το άγραφο δίκαιο δεν έχει κείμενο και ο πειρασμός να το μετατρέψει κανείς σε γραπτό οδηγεί πάντα σε μια μορφή ιερατικής τυραννίας.
Το Παγκόσμιο Δικαστήριο είναι ένα δικαστήριο ηθικής και ως τέτοιο μοιάζει με όλες τις Ιερές Εξετάσεις της Ιστορίας που θέλησαν να προσδιορίσουν τους άγραφους νόμους στον ανώτατο βαθμό. Καθώς βέβαια το Δικαστήριο δικάζει αναγνωρισμένους εγκληματίες, νιώθει κανείς την επιθυμία να το χειροκροτήσει. Το ότι δικάζει όμως κανείς έναν εγκληματία δεν σημαίνει απαραίτητα ότι είναι και δίκαιος. Γιατί οι εγκληματίες δεν αποτελούν την ενσάρκωση όλου του κακού του κόσμου ούτε οι δικαστές όλη τη δικαιοσύνη.
Το Δικαστήριο δεν είναι ένα δικαστήριο ανώτερου βαθμού: είναι το δικαστήριο του ανώτατου βαθμού, αυτό που μπορεί να δικάσει όλες τις συνειδήσεις και όλους τους δικαστές. Ποιος όμως θα δικάσει το παγκόσμιο δικαστήριο; Η Αντιγόνη είναι ένα κορίτσι αδύναμο και χωρίς εξουσία. Αντιπροσωπεύει το μεγαλείο της προσωπικής συνείδησης απέναντι στην ισχύ των θεσπισμένων νόμων. Κανείς δεν θα μπορέσει ποτέ να θεσμοθετήσει τις εξεγέρσεις της συνείδησης. Η ανώτατη ηθική αρχή δεν μπορεί να είναι ένας θεσμός. Θα είναι πάντοτε η ατομική συνείδηση. Ο νόμος και η ποινή του μπορούν να θεσπιστούν μόνο όταν το έγκλημα αναγνωρίζεται ως τέτοιο και η αναγνώριση αυτή γίνεται στο πλαίσιο ενός πολιτισμού. Γι' αυτό και οι νόμοι διαφέρουν τόσο από τη μια χώρα στην άλλη.
Στην περίπτωση της διεθνούς δικαιοσύνης η αναγνώριση αυτή δεν απαιτείται, γιατί ξεκινά κανείς από την αρχή ότι ο νόμος που αυτή εφαρμόζει είναι οικουμενικός και απόλυτος και δεν χρήζει αποδοχής: εκείνοι που δεν τον αποδέχονται δεν είναι άξιοι να ακούγονται. Ακριβώς επειδή ο νόμος που επικαλείται δεν αναγνωρίζεται παγκοσμίως, το δικαστήριο επιζητεί την έγκριση της κοινής γνώμης, την οποία αποπλανά εμφανίζοντας τους κατηγορουμένους ως σατανάδες. Για να δικαιολογήσει την ίδρυσή του πρέπει να καταστήσει το έγκλημα μεταφυσικό. Η ισχύς υποκαθιστά την αναγνώριση και αυτή η υποκατάσταση είναι διαβλητή.
Θα πει κανείς: Τι άλλο μέσο έχουμε για να εμποδίσουμε αυτά τα εγκλήματα; Στο μέτρο που ο νόμος που επικαλούμαστε εναντίον τους δεν είναι παρά ηθικός, δεν μπορούμε να τα εμποδίσουμε παρά μόνο με μέσα που απορρέουν από την ηθική. Και αν αυτό δεν αρκεί, μας απομένει ο πόλεμος. Απέναντι στην καταφανή ανηθικότητα υπάρχει μόνο η ηθική και ο πόλεμος, αλλά όχι το δίκαιο: κανένα δίκαιο δεν μπορεί να υποκαταστήσει την ηθική ενώ η βία μπορεί να είναι δίκαιη.
Κάθε νόμος εφαρμόζεται σε ένα συγκεκριμένο σύνολο ανθρώπων. Στη συγκεκριμένη περίπτωση αυτό το σύνολο είναι ολόκληρη η ανθρωπότητα. Θα πρέπει λοιπόν να εφαρμοστεί σε όλους τους γνωστούς εγκληματίες. Αν υπάρχει επιλεκτικότητα, αυτή θα οφείλεται είτε στην ικανότητα σύλληψης του εγκληματία είτε σε ιδεολογικούς λόγους.
Τι θα σκεφτόταν κανείς για ένα κράτος που επιβάλλει ποινές μόνο στους πιο αδύναμους ή σε εκείνους που το έγκλημά τους έχει ξεσηκώσει περισσότερο την κοινή γνώμη; Εδώ δικάζονται μόνο οι αδύναμοι και κανείς δεν

6

ενοχλείται. Γιατί; Επειδή το έργο του Δικαστηρίου ταιριάζει με μιαν άλλη διαδικασία εξολόθρευσης που μόλις αρχίζει: να διώξουμε από τη Γη όλους τους κακούς. Εργο της δικαιοσύνης δεν είναι όμως να ξεριζώσει το κακό αλλά να κάνει τους ανθρώπους να ζουν ειρηνικά και με το λιγότερο δυνατό κακό μέσα σε μια κοινωνία όπου όλοι αντιμετωπίζονται ως ίσοι. Για το ΔΠΔ όμως δεν υπάρχει ισότητα ενώπιον του νόμου. Πιάνει όποιον μπορεί να πιάσει, αρκεί να έχει να παρουσιάσει κάποιον. Δεν μπορούμε να το αποκαλούμε αυτό δικαιοσύνη. Είμαστε ευχαριστημένοι γιατί νομίζουμε ότι διώκουμε ένα τέρας. Η ανθρώπινη δικαιοσύνη όμως δεν διώκει τέρατα: η ισότητα ενώπιον του νόμου υπερισχύει των πάντων.
Κρίνοντας, η ανθρώπινη δικαιοσύνη δεν κρίνει μια μεμονωμένη πράξη ούτε ένα πρόσωπο στο σύνολό του. Κρίνει την πράξη αυτού του ανθρώπου στο πλαίσιο της κατάστασής του. Εδώ η διεθνής δικαιοσύνη έχει μια επιπλέον δυσκολία σε σχέση με την εθνική. Δεν πρέπει να λάβει υπόψη μόνο την προσωπική κατάσταση του εγκληματία αλλά και την πολιτισμική κατάσταση μέσα στην οποία αυτός βρίσκεται. Δεν μπορούμε να κρίνουμε το ίδιο έναν εγκληματία πολέμου της Βόρνεο, ο οποίος πιστεύει ότι το να καρφώνει κεφάλια σε πασσάλους αποτελεί έθιμο, και έναν δυτικό εγκληματία πολέμου που δρα ύστερα από πενήντα χρόνια προβληματισμού γύρω από τον ναζισμό.
Το ΔΠΔ όμως δεν λαμβάνει υπόψη την κατάσταση του εγκληματία ούτε υπό το πολιτισμικό ούτε υπό το καθαρά προσωπικό πρίσμα. Η πολιτισμική κατάσταση δεν μετράει γιατί το έγκλημα δεν καθορίζεται από ένα θετικό δίκαιο αλλά από ένα φυσικό και οικουμενικό δίκαιο που έχει καθοριστεί από τη Δύση και υπερισχύει κάθε θετικού δικαίου. Γι' αυτό και, όπως υπογραμμίζει ένας παρατηρητής, το ΔΠΔ «σπανίως αμφισβητεί την ενοχή του κατηγορουμένου, δεν του δίνει κανένα λόγο και προσπαθεί κυρίως να προλάβει την τελική έκβαση της δίκης, δηλαδή την έκδοση, με όλα τα μέσα, μιας καταδικαστικής απόφασης».
Οι αγριότητες του 20ού αιώνα δεν μπορούν να μας εμποδίσουν να θέσουμε το ερώτημα: Μπορεί να μετατραπεί το φυσικό δίκαιο σε θετικό;
Η κυρία Chantal Delsol είναι καθηγήτρια της Πολιτικής Φιλοσοφίας στο Πανεπιστήμιο της Σορβόννης. Ερωτήσεις
1. Ποιο είναι το θέμα και ποια η θέση της συντάκτριας;
2. Ποιος ο ρόλος της 5ης παραγράφου στη διάρθρωση της σκέψης της συντάκτριας; 3. Ποια νοηματική σχέση δηλώνεται με τις υπογραμμισμένες λέξεις;
4. Τι τρόπο πειθούς χρησιμοποιεί η συντάκτρια στα σημεία με έντονη γραφή;
5. Σε ένα δοκίμιο να υποστηρίξετε την αναγκαιότητα ενός διεθνούς δικαίου που θα είναι σεβαστό από όλους τους λαούς. Κάτω από ποιες συνθήκες θα μπορούσε να γίνει πραγματικότητα; ( 500-600 λέξεις)

5ο κείμενο	ΑΠΟΦΥΛΑΚΙΣΜΕΝΟΣ: Η ΚΟΙΝΩΝΙΑ ΕΚΔΙΚΕΙΤΑΙ ΝΙΚΟΣ ΓΑΒΑΛΑΣ ΙΔΡΥΤΙΚΟ ΜΕΛΟΣ ΤΗΣ ΜΚΟ ΑΡΣΙΣ

Η καταδίκη ενός ατόμου σε ποινή φυλάκισης έχει διπλό νόημα: Πρώτον, να τιμωρηθεί ο δράστης, δίκαια και αναλογικά, για την οποιουδήποτε τύπου ζημία επέφερε με την πράξη του σε κάποιο έννομο αγαθό και με τον τρόπο αυτό να αποκατασταθεί η έννοια της δικαιοσύνης που διαταράχτηκε από την παράνομη συμπεριφορά. Και δεύτερον, να λειτουργήσει η καταδίκη αυτή αποτρεπτικά - εκφοβιστικά στον ευρύτερο πληθυσμό ώστε να αποθαρρύνεται η διάπραξη ανάλογων αδικημάτων.
Ο ισχυρισμός ότι η φυλάκιση μπορεί επίσης να «βελτιώσει» ή να «σωφρονίσει» τον δράστη έχει πλέον απορριφθεί αφού όλες οι έρευνες και τα πραγματικά περιστατικά αποδεικνύουν ότι ο εγκλεισμός σε σωφρονιστικό κατάστημα το ακριβώς αντίθετο αποτέλεσμα επιφέρει, δηλαδή την υποβάθμιση των ατομικών και κοινωνικών συνθηκών διαβίωσης του ατόμου, την επιδείνωση των σχέσεών του με την κοινότητα και τους θεσμούς, την απώλεια της προσωπικής αξιοπρέπειας, αυτοπεποίθησης και αυτοεκτίμησης, την εδραίωση της σχέσης του με την υποκουλτούρα της παρανομίας.
Η επόμενη μέρα δεν φαίνεται εύκολη. Μετά την αποφυλάκιση ο άνθρωπος που πέρασε τη δοκιμασία του ποινικού και σωφρονιστικού μας συστήματος βρίσκεται μετέωρος ανάμεσα σε δύο «ταυτότητες»: Σε αυτή του πρώην κρατουμένου, του αποφυλακισμένου, του «εγκληματία», του ανθρώπου που βρίσκεται υπό επιτήρηση και πρέπει κάθε μήνα να δίνει το «παρών» στην οικεία αστυνομική αρχή και σε εκείνη του θεωρητικά ισότιμου πολίτη με δικαιώματα και υποχρεώσεις, του ανθρώπου που πρέπει να μπει και πάλι στην κούρσα της επιβίωσης όπως και οι άλλοι, να διαχειριστεί αποτελεσματικά τις σωρευμένες ανάγκες και τα προβλήματά του ώστε να οργανώσει και πάλι μια αξιοπρεπή ζωή.

7

Το πρώτο κρίσιμο διάστημα μετά την αποφυλάκιση, η ισορροπία ανάμεσα στις δύο αυτές «διαστάσεις» της κοινωνικής και προσωπικής του ύπαρξης δεν είναι πάντα εύκολη. Το ποια από τις δύο θα ενισχυθεί και αργά ή γρήγορα θα επικρατήσει, χωρίς φυσικά να αποκλείονται καθόλου οι παλινδρομήσεις, σχετίζεται με την επίδραση μιας σειράς από παράγοντες που διαφοροποιούνται ως προς το περιεχόμενο, την ισχύ, τη διάρκεια και τα ειδικότερα χαρακτηριστικά στοιχεία.
Τους παράγοντες αυτούς θα τους διακρίναμε σε δύο βασικές συνδιαπλεκόμενες και αλληλεξαρτώμενες κατηγορίες: τους ατομικούς-υποκειμενικούς, αυτούς δηλαδή που σχετίζονται με την ιστορία και την προσωπικότητα του ανθρώπου, και τους κοινωνικούς-αντικειμενικούς, αυτούς δηλαδή που αφορούν το κοινωνικό πλαίσιο στο οποίο επιχειρεί να ενταχθεί.
Στους υποκειμενικούς παράγοντες συμπεριλαμβάνονται: Το ατομικό, κοινωνικό και ποινικό ιστορικό, η οικογενειακή κατάσταση, τα ατομικά δημογραφικά και κοινωνικά στοιχεία, η σωματική και ψυχική υγεία, η ψυχολογική κατάσταση, η εξάρτηση από ουσίες, η διάρκεια του εγκλεισμού, το μορφωτικό επίπεδο, οι επαγγελματικές γνώσεις και η προϋπηρεσία, η οικονομική κατάσταση, η ύπαρξη κατοικίας.
Ενδεικτικοί κοινωνικοί αντικειμενικοί παράγοντες μπορούν να είναι η προκατάληψη και αναπαραγωγή του «στίγματος» του εγκληματία-πρώην καταδίκου από τον κοινωνικό περίγυρο, η δυσπιστία και διακριτική μεταχείριση των εργοδοτών, η γνώση- ευαισθητοποίηση του κοινού στην προβληματική της επανένταξης των αποφυλακιζομένων, η στάση των διωκτικών αρχών απέναντί του, ενδεχόμενες προηγούμενες ποινικές εκκρεμότητες, η κοινωνική δικτύωση και υποστήριξη που μπορεί να έχει από συγγενικό περιβάλλον, η δυνατότητα συνδρομής κοινωνικών - υποστηρικτικών υπηρεσιών, η ύπαρξη ή μη εξειδικευμένων προγραμμάτων ψυχοκοινωνικής στήριξης, η κατάσταση στην αγορά εργασίας, η δυνατότητα συμμετοχής, κατά τη διάρκεια έκτισης της ποινής, σε δραστηριότητες προετοιμασίας της επανένταξης (εκπαίδευση, πληροφόρηση, απασχόληση, συμβουλευτική και ψυχολογική στήριξη κτλ.)
H διαλεκτική αλληλοεπίδραση των παραγόντων αυτών, όπως διαδραματίζονται στην προσωπική ιστορία του ανθρώπου, επιδρούν και επηρεάζουν σε κάθε περίπτωση, με μοναδικό τρόπο, την πορεία και εξέλιξή του δημιουργώντας θετικές ή αρνητικές προϋποθέσεις για την ομαλή του ένταξη και αποκατάσταση.
Ο στιγματισμός ως παρεπόμενο και επακόλουθο της ποινικής καταδίκης και του εγκλεισμού αποτελεί έναν από τους πιο σημαντικούς αρνητικούς παράγοντες στην προσπάθεια του πρώην καταδίκου να «γυρίσει» σελίδα και να «σταθεί στα πόδια του». Ο στιγματισμός και η συνακόλουθη διακριτική μεταχείριση που μπορεί να υφίσταται άτομο που έχει εκτίσει στερητική της ελευθερίας ποινή, υποδηλώνει συνήθως το άγχος, τον φόβο και την αποστροφή του «μέσου πολίτη» στην ιδέα την συνύπαρξης και συσχέτισης με τον δράστη μιας εγκληματικής πράξης, στην ιδέα της συνύπαρξης με τον «μολυσμένο» από όλα τα δεινά που συνεπάγεται ο πλέον απαξιωμένος χώρος, εκείνος του κοινωνικού αποκλεισμού και της αποπομπής, ο «πάτος» της κοινωνικής και θεσμικής απόρριψης, η φυλακή. Δεν πρόκειται απλώς για τη μη αποδοχή του διαφορετικού, πρόκειται για τον εξοστρακισμό του κακού στο πριν, στο τώρα και εν δυνάμει στο μετά. Με την ετικετοποίηση, τον στιγματισμό και την απομόνωση φαίνεται ότι η κοινωνία επιλέγει ρεβανσιστικά όχι μόνο να συνεχίζει την τιμωρία του πολίτη που αποφυλακίζεται, αλλά και να αναπαράγει και να ενισχύει την ταυτότητα του περιθωριακού, του αποδιοπομπαίου, του επικίνδυνου και έμμεσα να καλλιεργεί την αρνητική προσδοκία της υποτροπής. Η αποτυχία των προγραμμάτων του ΟΑΕΔ επιχορήγησης εργοδοτών για την πρόσληψη αποφυλακισμένων (και πολύ πριν από την οικονομική κρίση) επιβεβαιώνει την έκταση και τις συνέπειες του στιγματισμού στο ζήτημα της ένταξης στην απασχόληση, που αποτελεί για έναν αποφυλακισμένο το πλέον κρίσιμο σημείο στην προσπάθεια της κοινωνικής επανένταξης. Ο φαύλος κύκλος ολοκληρώνεται.
Από την πλευρά της κοινωνίας: Σε βλέπω σαν εγκληματία αφού διέπραξες έγκλημα, και αποφοίτησες από το πανεπιστήμιο της παρανομίας, δηλαδή τη φυλακή, και θεωρώ πολύ πιθανό να επαναλάβεις παρόμοιες πράξεις. Επομένως θα πρέπει να προστατεύσω τον εαυτό μου από αυτό το ενδεχόμενο κρατώντας απόσταση από εσένα. Από την πλευρά του αποφυλακισμένου: Αφού με βλέπουν σαν πιθανό εγκληματία, με φοβούνται, δεν μου δίνουν ευκαιρίες, και με αποφεύγουν, το να διαπράξω και πάλι ένα έγκλημα είναι αναμενόμενο και τελικά φυσικό για αυτούς. Αν δεν με αποδέχονται ως έντιμο πολίτη που θέλω να είμαι, γιατί να επιμείνω; Και πώς θα επιβιώσω; Εχω «εναλλακτικές» επιλογές επιβίωσης ευκολότερες, επίσης μη αποδεκτές και επιπλέον μη νόμιμες. Τι μου μένει να κάνω;
Το ποινικό μητρώο, οι τακτικές επισκέψεις της Αστυνομίας, το τατουάζ, η αργκό, η περιθωριακή εμφάνιση επισφραγίζουν τη διάκριση. Το κοινωνικό σύστημα τελικά, τόσο με την αναπαραγωγή του στιγματισμού όσο και με την παγερή αδιαφορία του, όπως εκφράζεται με την παντελή σχεδόν έλλειψη μέτρων και υπηρεσιών μετασωφρονιστικής μέριμνας και κοινωνικής ευαισθητοποίησης, αυτομαστιγώνεται. Όλοι γνωρίζουν ότι στο τέλος οι ίδιοι θα πληρώσουν τον «λογαριασμό».

8

ΥΓ.: Αναζητώντας κάποτε ένα διαμέρισμα προς ενοικίαση με σκοπό να χρησιμοποιηθεί ως στέγη προσωρινής φιλοξενίας αποφυλακισμένων, βρέθηκα σε αδιέξοδο καθώς σε πάρα πολλά διαμερίσματα που είχα επισκεφτεί στάθηκε αδύνατον να βρεθεί ιδιοκτήτης που να συμφωνεί με τη χρήση αυτή. Κάποιος μάλιστα είχε πει χαρακτηριστικά: «Ιερός ο σκοπός σας, αλλά καλύτερα να βρίσκατε κάποιο σπίτι μακριά από την πόλη, στο βουνό». Τελικώς, βρέθηκε ένα διαμέρισμα που παραχωρήθηκε χωρίς δισταγμό από μια πρώην ιερόδουλη...
Ερωτήσεις
1. Να συντάξετε την περίληψη σε 100-120 λέξεις.
2. Για ποιον λόγο παραθέτει το υστερόγραφο ο κειμενογράφος.
3. Ποια είναι η δομή και ο τρόπος ανάπτυξης της 3ης παραγράφου;
4. Ποιον τρόπο πειθούς χρησιμοποιεί στο απόσπασμα με έντονη γραφή; 5. Να γράψετε συνώνυμα για τις υπογραμμισμένες λέξεις
6. Να συντάξετε μία ανοιχτή επιστολή προς τον αρμόδιο υπουργό ως εκπρόσωπος μίας μ.κ.ο. Να καταγράψετε την αδυναμία του σωφρονιστικού συστήματος να ανταποκριθεί στο ρόλο του καθώς και την ευθύνη της κοινωνίας μας για αυτήν. ( 400-500 λέξεις)

6ο κείμενο	Περί της θανατικής ποινής του Θ.Π.Λιανού,
καθηγητή της Πολιτικής Οικονομίας στο Οικονομικό Πανεπιστήμιο Αθηνών.
Εξήντα ένα μέλη του εθνικού μας Κοινοβουλίου κατέθεσαν πρόταση επαναφοράς της θανατικής ποινής. Παράλληλα άρχισε και η επιχειρηματολογία για τα υπέρ και τα κατά της επαναφοράς της θανατικής ποινής. Πριν από δύο χρόνια περίπου, στις 4 Φεβρουαρίου 1996, είχα γράψει στο «Βήμα» ένα άρθρο όπου υποστήριζα, έστω και με κάποιες επιφυλάξεις, την επαναφορά της θανατικής ποινής. Σήμερα πολλοί άνθρωποι έχουν την ίδια άποψη και μάλιστα χωρίς επιφυλάξεις, όπως φαίνεται.
Εν όψει των συζητήσεων που θα ακολουθήσουν είναι σκόπιμο να κάνουμε μια ανακεφαλαίωση των επιχειρημάτων στον βαθμό που αυτό είναι εφικτό στον περιορισμένο χώρο αυτού του άρθρου. Τα κύρια επιχειρήματα υπέρ της επαναφοράς της θανατικής ποινής είναι τα εξής:
Πρώτον, η επιβολή και εκτέλεση της θανατικής ποινής θα έχει αποτρεπτικές συνέπειες. Αυτό δεν σημαίνει ότι θα σταματήσουν οι δολοφονίες, αλλά είναι αναμενόμενο ότι θα μειωθούν. Υποστηρίζεται ότι οι δολοφονίες αστυνομικών στις ΗΠΑ είναι ελάχιστες διότι είναι βέβαιο ότι ο δολοφόνος αστυνομικού στις ΗΠΑ, σίγουρα και σύντομα, θα βράζει στα καζάνια της κόλασης, είτε καταδικαστεί από δικαστήριο είτε όχι. Επίσης σε πρόσφατο άρθρο του στα «Νέα» (21.11.1997) ο καθ. Α. Λοβέρδος αναφέρει ότι στη Γαλλία, στο διάστημα 1970-1980, προ της κατάργησης της θανατικής ποινής έγιναν πέντε δολοφονίες ανηλίκων, ενώ μετά την κατάργηση, στο διάστημα 1984-1993, οι δολοφονίες ανηλίκων αυξήθηκαν σε 84, δηλ. αυξήθηκαν κατά δεκαεφτά φορές!
Δεύτερον, έχει αποδειχθεί ότι δολοφόνοι που δεν εκτελέστηκαν μετά την καταδίκη τους, επανέλαβαν το έγκλημα μέσα στη φυλακή ή έξω. Είναι γνωστή περίπτωση του Τζακ Αμποτ, συγγραφέα του έργου In the Belly of the Beast και δολοφόνου δύο ανθρώπων, του δεύτερου δύο εβδομάδες μετά την έξοδό του από τη φυλακή όπου είχε εγκλεισθεί για τον πρώτο φόνο.
Τρίτον, η ποινή δεν επιβάλλεται μόνο για να αποτρέψει την επανάληψη της πράξης, αλλά ταυτόχρονα για να αποδοθεί δικαιοσύνη και να αποκατασταθεί η ισορροπία στην ψυχή όσων υπέφεραν από το έγκλημα. Σε πολλές περιπτώσεις μόνο η θανατική ποινή μπορεί να αποδώσει δικαιοσύνη. Οποιος ενδιαφέρεται για μια αριστουργηματική διατύπωση αυτού του επιχειρήματος, ας φροντίσει να δει την ταινία του Μπέργκμαν «Η Πηγή των Παρθένων» όπου ο πατέρας εκτελεί τους δύο βιαστές και δολοφόνους της νεαρής κόρης του.
Από την άλλη πλευρά, υπάρχουν δύο σοβαρά επιχειρήματα για την κατάργηση της θανατικής ποινής, γενικά, και συνεπώς τη μη επαναφορά της στην πατρίδα μας.
Το πρώτο επιχείρημα είναι ότι υπάρχει πάντα το ενδεχόμενο δικαστικής πλάνης και συνεπώς η δυνατότητα επιβολής θανατικής ποινής αποτελεί έναν επικίνδυνο μηχανισμό νόμιμης εκτέλεσης αθώων. Το επιχείρημα αυτό είναι πράγματι ισχυρό. Υπάρχουν όμως αντεπιχειρήματα, όπως, π.χ., ότι σε πολλές περιπτώσεις ο δολοφόνος ομολογεί ή ότι υπάρχουν αδιάσειστα και επιστημονικά αδιάψευστα στοιχεία ή ακόμη ότι μπορεί να απαιτείται η παρέλευση εύλογου χρόνου μεταξύ καταδίκης και εκτέλεσης.
Το δεύτερο επιχείρημα υπέρ της μη επαναφοράς της θανατικής ποινής είναι ότι η θεσμοθέτηση του θανάτου αποτελεί αδιανόητη, για την εποχή μας, προσβολή του πολιτισμού. Είναι φυσικό και αναμενόμενο οι άνθρωποι να πεθαίνουν λόγω γήρατος, λόγω ασθενειών ή εξαιτίας ατυχημάτων, αλλά είναι παράλογο για μια

9

κοινωνία, ως συλλογική οντότητα, θα θεσμοθετεί τον θάνατο. Μια απάντηση στο επιχείρημα αυτό είναι ότι η κοινωνία οφείλει να προστατεύει τα μέλη της ακόμη και όταν αυτό απαιτεί τον θάνατο ορισμένων και κυρίως όταν οι εγκληματίες, ηθικοί και φυσικοί αυτουργοί, είναι σε πλήρη γνώση του τι κάνουν, σχεδιάζουν και εκτελούν εν ψυχρώ τις εγκληματικές πράξεις τους σε βάρος ανύποπτων, αδύναμων, ανήλικων και απροστάτευτων ατόμων.
Ο κάθε πολίτης μπορεί μόνος του να σταθμίσει τα παραπάνω αλλά και πρόσθετα επιχειρήματα και να πάρει θέση στο ζήτημα της επαναφοράς ή μη της θανατικής ποινής. Θα ήθελα όμως κάποιος από εκείνους που υποστηρίζουν τη μη επαναφορά να εξηγήσει με λεπτομέρεια γιατί η κοινωνία μας πρέπει να σέβεται τη ζωή στυγερών φονιάδων όταν οι ίδιοι δολοφονούν εν ψυχρώ αθώα, αδύναμα και ανυποψίαστα μέλη της. ΠΗΓΗ:εφημ. ΤΟ ΒΗΜΑ, 30 Νοεμβρίου 1997
Ερωτήσεις
1. Να κάνετε το διάγραμμα του κειμένου
2. Να εντοπίσετε τους τρόπους πειθούς που χρησιμοποιεί στο κείμενο. 3. Να αντικρούσετε τα βασικά επιχειρήματα του συντάκτη.
4. Να αξιολογήσετε τα τεκμήρια του κειμένου.
5. ¨Η θανατική ποινή δεν είναι η λύση για την πάταξη του εγκλήματος¨ να συντάξετε ένα άρθρο με τον παραπάνω τίτλο ( 500-600 λέξεις)
_____

7ο κείμενο	Ας τελειώνουμε με τη θανατική ποινή
του Κ.Παπαϊωάννου, προέδρου του Ελληνικού Τμήματος της Διεθνούς Αμνηστίας.
Η πρόταση των βουλευτών περί επαναφοράς της ποινής του θανάτου έφερε πάλι στη δημοσιότητα ένα θέμα που πιστεύαμε πως είχε θέση μόνο στα παράθυρα των τηλεοπτικών καναλιών, που επιδιώκουν να συνδυάσουν στυγερά εγκλήματα με υψηλή τηλεθέαση. Εντούτοις, αυτός ο διάλογος ενδεχομένως παρουσιάζει ενδιαφέρον, αν κρίνει κανείς και από το άρθρο του κ. Θ. Π. Λιανού στο «Βήμα» της 30ής Νοεμβρίου. Το άρθρο αυτό τελείωνε με τη φράση «θα ήθελα κάποιος που υποστηρίζει τη μη επαναφορά να εξηγήσει γιατί η κοινωνία μας πρέπει να σέβεται τη ζωή στυγερών φονιάδων».
Το ερώτημα αυτό βρίσκεται στην καρδιά του προβληματισμού για τη θανατική ποινή. Υπάρχουν κοινωνίες που σέβονται την ανθρώπινη ζωή και άλλες που την περιφρονούν. Κατά πάσα πιθανότητα όλοι μας επιλέγουμε τις πρώτες. Η θεώρηση όμως της ανθρώπινης ζωής ως υπέρτατης αξίας δεν μπορεί παρά να αφορά εξίσου τον άγιο και τον δολοφόνο, ειδάλλως ήδη παζαρεύουμε την αξία της ζωής. Αν δεχόμαστε πως το δικαίωμα στη ζωή είναι το ύψιστο δικαίωμα, τότε πώς θα επιτρέψουμε σε οποιαδήποτε κοινωνία να εξαιρέσει από αυτό τους δολοφόνους; Μήπως θα πρέπει να επανεξετάσουμε και το 2ο άρθρο του Συντάγματός μας, που θεωρεί καθήκον της πολιτείας τον σεβασμό και την προστασία της αξίας του ανθρώπου;
Ο αντίλογος που ακούγεται συχνά είναι πως δεν έχουμε καμία υποχρέωση να σεβαστούμε τη ζωή κάποιου που δεν σέβεται άλλες ζωές. Συνειδητοποιούν άραγε όσοι το λένε ότι ουσιαστικά προτρέπουν μια ολόκληρη κοινωνία να εξισωθεί με τον χειρότερο εγκληματία, να δράσει με τα δικά του κριτήρια περί σημαντικού και ασήμαντου; Συνειδητοποιούν ότι περιγράφουν μορφές κοινωνικής οργάνωσης από τις οποίες η ανθρωπότητα προσπαθεί να ξεφύγει;
Εξάλλου, πειστικό ακούγεται, μέσα στη διέγερση του θυμικού που προκαλεί, και το υποθετικό ερώτημα: τι θα έκανες όμως αν κάποιος σκότωνε την οικογένειά σου; Η απάντηση είναι απλή, αρκεί να διατηρούμε την απαραίτητη ψυχραιμία για να θυμόμαστε δύο αυτονόητα στοιχεία.
Πρώτον, ότι η διάθεση αυτοδικίας που μπορεί να θολώσει το μυαλό κάποιου δεν μπορεί να προβάλλεται ως πρότυπο απονομής δικαιοσύνης. Δεύτερον, ότι οι έννοιες ποινή και εκδίκηση απέχουν πολύ μεταξύ τους και είναι κοινός τόπος πως μια σύγχρονη κοινωνία δεν μπορεί να εκδικείται. Αν θυμόμαστε αυτά τα στοιχεία, είναι προφανές πως δεν έχει καμία σημασία η απάντηση στο «εντυπωσιακό» αυτό ερώτημα διότι είναι άσχετη με τη θανατική ποινή.
Επιπλέον, οφείλει κανείς να εξετάσει και ορισμένες πιο πρακτικές πλευρές της θανατικής ποινής, όπως αυτή της ενδεχόμενης πλάνης. Στις ΗΠΑ έχουν καταδικαστεί σε θάνατο τουλάχιστον 350 αποδεδειγμένα αθώοι και τουλάχιστον 23 έχουν εκτελεστεί. Οι άνθρωποι αυτοί έπεσαν θύματα «νόμιμης» δολοφονίας από την πλευρά του κράτους. Κανείς δεν μπορεί να αγνοήσει το γεγονός ότι η θανατική ποινή είναι η μόνη που δεν επανορθώνεται και δεν υπάρχει τρόπος να αποκλειστεί το ενδεχόμενο λάθους.
Στο άρθρο του κ. Λιανού αναφέρεται επίσης πως «έχει αποδειχτεί ότι δολοφόνοι που δεν εκτελέστηκαν μετά την καταδίκη τους, επανέλαβαν το έγκλημα μέσα τη φυλακή ή έξω». Χωρίς να αποκλείει κανείς αυτό το

10

ενδεχόμενο, είναι εντούτοις υπερβολική η γενίκευση με τον τρόπο που διατυπώνεται και προφανέστερα απέχει πάρα πολύ από την πραγματικότητα.
Τελικά ας δούμε και το ισχυρότερο επιχείρημα υπέρ της θανατικής ποινής, όπως τουλάχιστον διατυπώνεται από τους υποστηρικτές της: η θανατική ποινή καταπολεμά την εγκληματικότητα. Ξεχνούν βέβαια πως αυτό δεν έχει αποδειχτεί σε καμία απολύτως αξιόπιστη μελέτη. Αντίθετα, οι κυβερνήσεις που κατ' εξοχήν χάνουν τη μάχη με την εγκληματικότητα καταφεύγουν στην εύκολη λύση της θανατικής ποινής (π.χ. Κίνα, ΗΠΑ, Ρωσία). Ο ΟΗΕ διαπίστωσε επισήμως το 1988 την αποτυχία όσων μελετών προσπάθησαν να αποδείξουν πως οι εκτελέσεις είναι πιο αποτρεπτικές από τα ισόβια δεσμά. Σε καμία χώρα δεν πιστοποιήθηκε σχέση ανάμεσα στη θανατική ποινή και στη μείωση της εγκληματικότητας.
Θα μπορούσαμε πολλά να πούμε για τη ρατσιστική χρήση της ποινής αυτής εις βάρος μειονοτήτων και ασθενέστερων τάξεων, για τις εκτελέσεις ανήλικων παραβατών, για το μαρτύριο ανθρώπων επί ώρες στην ηλεκτρική καρέκλα. Κυρίως όμως δηλώνουμε ότι επιθυμούμε ένα κράτος που δεν θα παραβιάζει την Οικουμενική Διακήρυξη των Δικαιωμάτων του Ανθρώπου και μια σειρά άλλους διεθνείς κανόνες. Αισθανόμαστε περισσότερο άνθρωποι όσο απομακρύνεται το 1972, όταν ήχησε τελευταία φορά το εκτελεστικό απόσπασμα στην Ελλάδα.
Για όλους αυτούς τους λόγους η Διεθνής Αμνηστία ζήτησε επισήμως από την Επιτροπή Αναθεώρησης του Συντάγματος να προβλέψει τη συνταγματική κατάργηση της ποινής του θανάτου.
Απαντώντας και πάλι στο ερώτημα με το οποίο ξεκίνησε αυτό το κείμενο: δεν μπορεί μια κοινωνία να σκοτώνει ανθρώπους για να τους δείξει ότι είναι κακό να σκοτώνουν.
ΠΗΓΗ:εφημ. ΤΟ ΒΗΜΑ, 7-12-1997 Ερωτήσεις
1. Αφού συγκρίνετε τα δύο κείμενα να σχολιάσετε σε μία παράγραφο 80-100 λέξεων ποιο θεωρείτε πειστικότερο και γιατί.
2. Το συλλογιστικό επιχείρημα της 2ης παραγράφου να το μετατρέψετε σε συλλογισμό της λογικής. 3. Να εντοπίσετε μία επίκληση στο συναίσθημα.
4. Σε εκδήλωση της νομικής εκπροσωπείτε τους φοιτητές. Να υποστηρίξετε τη σημασία των ποινών για μια κοινωνία και τις προϋποθέσεις για την επίτευξη αυτού του στόχου. ( 500-600 λέξεις)
8ο κείμενο	Πειθαρχία και τιμωρίες στο σχολείο: το σχολικό ποινολόγιο

Στη διάρκεια της σχολικής ζωής δεν θεωρούνται όλες οι μορφές συμπεριφοράς των μαθητών αποδεκτές και θεμιτές. Στα πλαίσια αυτά η χρήση ποινών, τιμωριών, κυρώσεων προβάλλεται ως αυτονόητο και «δραστικό» μέσο για την εξασφάλιση του αποκλεισμού ή του περιορισμού της «κακής διαγωγής» των μαθητών, ως προϋπόθεση για τη διατήρηση της «τάξης» στην τάξη.
Ποιες είναι οι μορφές ποινών στο Ελληνικό σχολείο, παλιότερα και σήμερα και ποιες οι πιο συνηθισμένες αιτίες για την επιβολή τους; Πόσο «οπαδοί» των ποινών ή «αρνητές» τους είναι οι Έλληνες εκπαιδευτικοί; Πώς προκύπτουν τα παραπτώματα των μαθητών, ποια είναι η «γέννηση» και η «βιογραφία» της μαθητικής παραβατικότητας; Στο εκπαιδευτικό μας σύστημα η τιμωρία του μαθητή έπειτα από κάθε παράπτωμα είναι μια παλιά ιστορία, τόσο παλιά όσο και η ίδια η ζωή του εκπαιδευτικού συστήματος. Το ίδιο παλιά είναι και η σωματική ποινή η οποία έχει κι αυτή- μακρά ιστορία και παράδοση.
Αν κανείς ανατρέξει στα εκπαιδευτικά διατάγματα και στις επίσημες εγκυκλίους του προηγούμενου αιώνα που αναφέρονται στους κανόνες της σχολικής ζωής και στο σχολικό ποινολόγιο, θα διαπιστώσει ότι η μείωση της τροφής, το γονάτισμα, η ορθοστασία και η δημόσια διαπόμπευση του μαθητή ο οποίος πέφτει σε παράπτωμα προβλέπονταν από το κανονιστικό πλαίσιο του σχολείου, ενώ, συνηθισμένες, μη θεσπισμένες, ποινές ήταν οι «μπάτσοι», το «μουτζούρωμα του προσώπου», ο «ραβδισμός», η «μαστίγωση», η «φάλαγγα»...!
Ορισμένες από τις παραπάνω μορφές κυρώσεων, σύμφωνα με τον εκπαιδευτικό- ερευνητή Βασίλη Χατζηβασιλείου, θα μπορούσαν να κατατεθούν από αρκετούς γονείς των σημερινών μαθητών σαν βιωματική μαρτυρία της δικής τους σχολικής ζωής, πριν από 20, 30 ή περισσότερα χρόνια.
Σήμερα, είναι φανερό, ότι η «παιδαγωγική της ράβδου» όχι μόνο έχει έλλειψη υποστηρικτών αλλά και όταν, σε σπάνιες περιπτώσεις, αναβιώνει, στην πράξη γίνεται αντιληπτή σαν «θλιβερή» και καταδικαστέα εξαίρεση, που βρίσκεται σε αντιπαλότητα τόσο με το επίσημο θεσμικό πλαίσιο όσο και με την «εσωτερική» ζωή του σχολείου.
Τα συμπεράσματα από πρόσφατη έρευνα του Γιώργου Αραβανή σε 1.315 δασκάλους από σχολεία των Αθηνών,	Πειραιά,	Εύβοιας,	Βοιωτίας,	Δωδεκανήσου,	νήσων	Αιγαίου	και	Ιονίου	επισημαίνουν	ότι: α. οι εκπαιδευτικοί της Πρωτοβάθμιας Εκπαίδευσης χρησιμοποιούν τις ποινές σε μικρότερη συχνότητα από τις αμοιβές β. οι ποινές αυξάνουν όσο προχωράμε από μικρότερες σε μεγαλύτερες τάξεις γ. οι δασκάλες χρησιμοποιούν	τις       ποινές       σε	μικρότερη	συχνότητα	από	τους       άνδρες       συναδέλφους       τους.

11

Η ίδια η δομή της σχολικής ζωής προβλέπει μια σειρά κινήτρων, επιβραβεύσεων και ποινών που συνδέονται με τη τήρηση των κανόνων.
Ποιες ήταν, όμως, οι πιο συνηθισμένες αιτίες για επιβολή κυρώσεων στους μαθητές τα τελευταία χρόνια; Σύμφωνα με τα αποτελέσματα εμπειρικής έρευνας που βασίστηκε στις απαντήσεις 42 εκπαιδευτικών που υπηρετούν σε Γυμνάσια και Λύκεια της Αττικής, το σχολικό έτος 1996/97 οι περισσότερες κυρώσεις είχαν τη μορφή της παρατήρησης - επίπληξης και της ωριαίας απομάκρυνσης από τη σχολική αίθουσα και αφορούσαν κατά κύριο λόγο «διαταραχή του μαθήματος», «αγενή συμπεριφορά, βωμολοχίες» και «βία, επιθετικότητα- καταστροφές».
Είναι φανερό πως ούτε το βάρος των ποινών στο σημερινό σχολείο ούτε η συχνότητά τους δικαιολογεί οποιαδήποτε σύγκριση με το παρελθόν. Αν όμως η σωματική ποινή δεν ελκύει πια οπαδούς, καθώς οριοθετείται συνολικά ως αντιπαιδαγωγικό μέσο αγωγής, σε καμιά περίπτωση δεν μπορούμε να υποστηρίξουμε ότι ο κατάλογος των κατασταλτικών μέσων τα οποία έχει ο εκπαιδευτικός στη διάθεσή του για την επιβολή των ποινών εξαντλείται στις προβλεπόμενες και θεσμοθετημένες κυρώσεις (επίπληξη- αποβολή- αλλαγή περιβάλλοντος κ.λπ.)
Σύμφωνα με τον Θανάση Γκότοβο (Πανεπιστήμιο Ιωαννίνων), το ρεπερτόριο των μέσων επιβολής της θέλησης του δασκάλου περιλαμβάνει και μια σειρά εξωγλωσσικά σύμβολα (μορφασμοί αποδοκιμασίας, «σημαντικά βλέμματα») ή γλωσσικές εκφράσεις (φωνές, προσβολές, ειρωνεία, αδιαφορία κ.λπ.) που μερικές φορές επιφέρουν σημαντικότερα «πλήγματα» στον «αποκλίνοντα» μαθητή, ενσπείρουν τον φόβο, ενισχύουν την επιβολή και την καταπίεση, την αντιπαλότητα και τις συγκρούσεις). Γίνεται κατανοητό πως η σωματική ποινή (π.χ. ένα χαστούκι) είναι μόνο η κορυφή του παγόβουνου, το ορατό μέρος της αυταρχικής συμπεριφοράς που βάζει τον εξαναγκασμό πάνω από την κατανόηση και την ποινή πάνω από την πειθώ.
Ερωτήσεις
1. Να συντάξετε την περίληψη του κειμένου σε 100-120 λέξεις.
2. Ποια συλλογιστική πορεία ακολουθεί στις τρείς πρώτες παραγράφους; 3. Να δώσετε ένα συνώνυμο για κάθε υπογραμμισμένη λέξη.
4. Σε άρθρο που θα δημοσιευθεί στο σχολικό περιοδικό να σχολιάσετε τη σημασία των ποινών για τη σχολική κοινότητα και τις προϋποθέσεις που θα διασφαλίσουν τη λειτουργία της. ( 500-600 λέξεις)

9ο κείμενο	ΕΧΟΥΜΕ ΣΤΗΝ ΕΛΛΑΔΑ ΠΡΟΒΛΗΜΑ ΑΣΦΑΛΕΙΑΣ; Ποινική καταστολή και συνταγματικά δικαιώματα
Τα κρούσματα βίας που ζούμε τελευταία στη χώρα μας και η διαφαινόμενη επικίνδυνη κλιμάκωση της εγχώριας τρομοκρατίας κάνουν πλέον αισθητό και στον τόπο μας τον πανευρωπαϊκό βαθύ προβληματισμό για την ανάγκη αποτελεσματικότερης αντιμετώπισης των νέων μορφών εγκληματικότητας. Καθώς το οργανωμένο έγκλημα και η τρομοκρατία δεν έχουν φραγμό στη μεθοδολογία τους, πλήττοντας ευθέως ή εμμέσως αθώους, μια αίσθηση μονίμου κινδύνου εξαπλώνεται στην παγκόσμια ατμόσφαιρα και ο πολίτης διάγει πλέον συνειδητά ή ανεπίγνωστα υπό καθεστώς ανασφάλειας. Βαθμηδόν το έννομο αγαθό της προσωπικής ασφάλειας, ως ασφάλειας του ατόμου αλλά και ασφάλειας της κοινωνίας, προχωρεί με ταχείς ρυθμούς στο προσκήνιο και αρχίζει να διεκδικεί από το κράτος θέση προστασίας αυτοτελή και ισότιμη με τα πρωτογενή κλασικά ατομικά δικαιώματα (ελευθερία, ζωή, προσωπικότητα κτλ.). Αφήνοντας κατά μέρος την προβληματική στον τομέα του Συνταγματικού Δικαίου αξίζει να δούμε από πιο κοντά τις επιπτώσεις που έχει στο Ποινικό Δίκαιο αυτή η νέα κατάσταση μονίμου κινδύνου που διέπει την κοινωνική ζωή και η αξίωση για προσωπική ασφάλεια.
Οι κινδυνώδεις συνθήκες που προαναφέραμε, υπό τις οποίες διαβιούν σήμερα οι πολίτες, επιβάλλουν πια το Ποινικό Δίκαιο να μην αναμένει την τέλεση ενός εγκλήματος πλήρως ή εν απόπειρα, και κατόπιν διά της επιβολής της ποινής (που πρέπει να είναι ανάλογη με την υπαιτιότητα) να επιτυγχάνει τους σκοπούς της γενικής και ειδικής πρόληψης- τότε θα είναι υπό τις συνθήκες που περιγράψαμε πολύ αργά- αλλά να επεμβαίνει νωρίτερα, στο στάδιο της επώασης των κινδύνων και πριν καν αυτοί συγκεκριμενοποιηθούν. Έτσι το Ποινικό Δίκαιο μετατρέπεται και σε Δίκαιο πρόληψης κινδύνων. Ως τέτοιο Δίκαιο επενεργεί ασφαλώς ευεργετικά στην ψυχή των ανθρώπων, καθώς καταπολεμά την αγωνία και τον φόβο για την πιθανή πραγμάτωση των επαπειλουμένων κινδύνων.
Ο προσδιορισμός των ορίων της αρχής σεβασμού της αξίας του ανθρώπου εν όψει των σύγχρονων συνθηκών διαβίωσης είναι η νέα πρόκληση που δέχονται τόσο η πολιτική όσο και η επιστήμη του Ποινικού Δικαίου, πρόκληση που επιβάλλει επαναστάθμιση των εννόμων αγαθών που συγκρούονται και χάραξη νέων ισορροπιών. Η στάθμιση εννόμων αγαθών και συμφερόντων είναι άλλωστε διαχρονικά ο σταυρός του Ποινικού Δικαίου, που το καθιστά Δίκαιο του Ανθρώπου.
Ερώτηση
1. Πότε ένα δίκαιο γίνεται επικίνδυνο για μια κοινωνία; Παράγραφος 100-120 λέξεων

12

2. Να γράψετε ένα αντώνυμο για κάθε υπογραμμισμένη λέξη.

10ο κείμενο	Ασφαλιστική δικλείδα η τήρηση της νομιμότητας Ι. ΜΑΝΩΛΕΔΑΚΗΣ | Κυριακή 1 Μαρτίου 2009
Πρώτα πρώτα θα πρέπει να διευκρινιστεί η έννοια της ασφάλειας. Συνήθως αναφέρεται σε δύο καταστάσεις: Ως ασφάλεια της πολιτείας και ως ασφάλεια των ατόμων που τη συγκροτούν (των πολιτών). Εξάλλου, η ασφάλεια νοείται τόσο αντικειμενικά, ως έλλειψη κινδύνου, όσο και υποκειμενικά, ως «αίσθημα ασφάλειας», ως βεβαιότητα (ή ως εφησυχασμός) για μια ατομική διαβίωση χωρίς κινδύνους και απειλές (απ΄ όπου και αν προέρχονται αυτές).
Αναφορικά με την ασφάλεια της χώρας μας έχω την εντύπωση ότι από αντικειμενική άποψη δεν υπάρχει σήμερα πρόβλημα. Η Ελλάδα, όσο και αν έχει διαφορές με γειτονικές χώρες, δεν κινδυνεύει από αυτές σε σημείο που να απειλείται η εδαφική της ακεραιότητα. Σε αυτή την αντικειμενική κατάσταση συμβάλλει, ως ασφαλιστική δικλίδα, η ένταξή μας σε διεθνείς οργανισμούς, όπως η Ευρωπαϊκή Ένωση και το ΝΑΤΟ. Βέβαια, η κηδεμονία της ευρύτερης περιοχής μας από τις ΗΠΑ αποτελεί «δίκοπο μαχαίρι»: Μπορεί να λειτουργεί ως παράγοντας ασφάλειας για την αποτροπή και την άμεση καταστολή «θερμών επεισοδίων», δεν αποκλείεται ωστόσο κάποια αποσταθεροποιητική ενέργεια αν σε συγκεκριμένη περίπτωση κρινόταν ότι θα εξυπηρετούσε τα συμφέροντα της υπερδύναμης. Προς το παρόν, κάτι τέτοιο δεν φαίνεται πιθανό.
Από υποκειμενικής πλευράς, οι Έλληνες σήμερα δεν νιώθουμε ανασφαλείς ως προς την εδαφική ακεραιότητα και την εξωτερική υπόσταση της χώρας μας. Κάποιες μεμονωμένες αντίθετες επισημάνσεις ή διεθνείς πολιτικές αναλύσεις σε ΜΜΕ δεν φαίνεται να αγγίζουν την πλειονότητα των Ελλήνων.
Σχετικά, τώρα, με την ασφάλεια των πολιτών, στην ατομική και κοινωνική καθημερινότητά τους, η κατάσταση δεν είναι εξίσου καλή. Αντικειμενικά, υπάρχουν παράγοντες που καθιστούν τη ζωή των ατόμων στη σημερινή ελληνική κοινωνία αρκετά ανασφαλή, ιδίως αν δεν πάρει ο ίδιος ο ιδιώτης προσωπικά κάποια μέτρα ασφάλειας για να προστατεύσει τα ατομικά αγαθά του. Οι παράγοντες αυτής της ανασφάλειας είναι: α) Η επικράτηση στον οικονομικό και κοινωνικό τομέα ενός άκρατου φιλελευθερισμού, που διευρύνει ολοένα και περισσότερο τις κοινωνικοοικονομικές αντιθέσεις, οξύνει τον κοινωνικό ανταγωνισμό, υποβαθμίζει τις παραδοσιακές αξίες της ελληνικής κοινωνίας και αναβαθμίζει ως υπέρτατη αξία το χρήμα. Σε μια τέτοια κοινωνία κανείς δεν μπορεί να αισθάνεται ασφαλής (ούτε και να είναι πραγματικά), καθώς αυξάνεται η κοινωνική «φύρα» εξαιτίας της εντεινόμενης ανταγωνιστικότητας που αποτελεί βασικό παράγοντα εγκληματογένεσης. Έτσι, έχουμε σημαντική έξαρση της εγκληματικότητας με κίνητρα οικονομικά και παράλληλα αποδυναμώνεται ο κατασταλτικός μηχανισμός του κράτους καθώς η διαφθορά αγγίζει και τους φορείς αυτού του μηχανισμού.
β) Στον προηγούμενο αιώνα βασικό πρόβλημα της ελληνικής κοινωνίας, αναφορικά με την αύξηση της εγκληματικότητας, ήταν η αστυφιλία, η μετακίνηση του πληθυσμού από τους μικρούς (και κοινωνικά ελεγχόμενους) οικισμούς της υπαίθρου στις μεγάλες πόλεις (της ανωνυμίας και της ηθικής χαλαρότητας). Σήμερα η χώρα μας, πέρα από τις εσωτερικές μετακινήσεις (που συνεχίζονται, έστω και σε μικρότερη κλίμακα σε σχέση με το παρελθόν), δέχεται κύματα μεταναστών από τις φτωχές χώρες της Ανατολής, αλλά και τις πρώην κομμουνιστικές χώρες. Ενα μέρος από αυτούς εντάσσεται ομαλά στην ελληνική κοινωνία, ένα άλλο μέρος πέφτει θύμα άγριας εκμετάλλευσης από τους ντόπιους «κυνηγούς του εύκολου χρήματος» ή από κυκλώματα οργανωμένου εγκλήματος (με τη συμμετοχή σε αυτά Ελλήνων και αλλοδαπών) και ένα άλλο μέρος, μην μπορώντας να προσαρμοστεί, εκτρέπεται σε αξιόποινες πράξεις.
Αποτέλεσμα όλων αυτών των στοιχείων είναι η αύξηση της εγκληματικότητας, που καθιστά τη σημερινή ελληνική κοινωνία ανασφαλή, καθώς μάλιστα το έγκλημα με οικονομικά κίνητρα αγγίζει και τους κρατικούς μηχανισμούς καταστολής του, με τη μορφή της διαφθοράς. Από υποκειμενικής πλευράς, ο μέσος Έλληνας νιώθει ανασφαλής ίσως σε μεγαλύτερο βαθμό απ΄ όσο πράγματι είναι. Σε αυτό συντελεί η έμφυτη τάση του ανθρώπου να γενικεύει κάθε μεμονωμένο περιστατικό και η πληρέστερη και παραστατικότερη ενημέρωση των πολιτών από τα ΜΜΕ για τα τελούμενα εγκλήματα. Μια βασική αντίδραση σε όλη αυτή την κοινωνική εξέλιξη που δημιουργεί την αντίστοιχη ανασφάλεια, θα αποτελούσε, κατά τη γνώμη μου, η σχολαστική τήρηση της νομιμότητας (από τον Πρόεδρο της Δημοκρατίας ως τον τελευταίο πολίτη). Επίσης η πραγματική- και όχι απλώς λεκτική- προσπάθεια πάταξης της διαφθοράς, ιδίως εντός του κρατικού μηχανισμού, καθώς και η αντικατάσταση της εξουσιομανίας, αλλά και του άκρατου κομματισμού (που χαρακτηρίζουν μεγάλος μέρος αυτών που ασκούν ή διεκδικούν την πολιτική εξουσία) με αισθήματα ευθύνης, πολιτικής ευθιξίας και αληθινού (και όχι στείρου ή υποκριτικού) πατριωτισμού.

13

Ο κ. Ιωάννης Μανωλεδάκης είναι ομότιμος καθηγητής Πανεπιστημίου Θεσσαλονίκης, αντεπιστέλλον μέλος της Ακαδημίας Αθηνών.
Ερωτήσεις
1. Να συντάξετε την περίληψη του κειμένου σε 100-120 λέξεις
2. Ποια συλλογιστική πορεία ακολουθεί στις δύο πρώτες παραγράφους; 3. Ποιος τρόπος πειθούς κυριαρχεί στο κείμενο;
4. Να γράψετε ένα συνώνυμο για κάθε υπογραμμισμένη λέξη.
5. Ποιοι άλλοι παράγοντες εκτός από του νόμους μπορούν να κατοχυρώσουν το αίσθημα ασφάλειας σε έναν πολίτη και σε μια κοινωνία; Δοκίμιο 400-500 λέξεων

Β ΜΕΡΟΣ	ΕΠΙΧΕΙΡΗΜΑΤΟΛΟΓΙΑ

Δίκαιο-νόμοι-ποινή

Νόμοι: σύνολο κανόνων γραπτών και άγραφων που ρυθμίζουν την κοινωνική συμβίωση θεσπίζοντας όρια και διαχωρίζοντας το επιζήμιο από το ωφέλιμο.
Γραπτό δίκαιο: σύνολο κανόνων που ρυθμίζει τις σχέσεις των μελών μιας κοινωνίας. Ορίζει τι επιτρέπεται και τι απαγορεύεται, καθορίζει όχι μόνο τα δικαιώματα αλλά και τις υποχρεώσεις τόσο του πολίτη όσο και της πολιτείας. Ο χαρακτήρας του είναι δεσμευτικός και υποχρεωτικός γι αυτό και από κάποιους θεωρείται έλλογη ρυθμισμένη βία. Διαχωρίζεται σε δημόσιο ( συνταγματικό, διοικητικό, ποινικό, εκκλησιαστικό) ιδιωτικό ( αστικό, εργατικό, οικογενειακό, εμπορικό), διεθνές- κοινοτικό, εσωτερικό.

Σημασία των νόμων:

Ρυθμιστική των σχέσεων ατόμου με τους υπολοίπους και με την πολιτεία Αποτρεπτική και εκφοβιστική από την τέλεση αξιόποινων πράξεων. Προστατευτική για το άτομο και την κοινωνία
Παιδαγωγική, σωφρονιστική.

Θετικά

Βιολογικά: διασφαλίζει τη ζωή και το βιοτικό επίπεδο

Κοινωνικά: ομαλή συνύπαρξη, συνοχή, πρόοδο, επίλυση προβλημάτων Πολιτικά: δημοκρατία, συμμετοχή, ισότητα
Ηθικά: κατοχύρωση ανθρωπίνων δικαιωμάτων, ανθρωπισμός, ηθικοποίηση, πρότυπα Συναισθηματικά: ασφάλεια, ηρεμία, αυτοπεποίθηση
Δημιουργικά: εργασία, ανάπτυξη κλίσεων και δεξιοτήτων, οικονομική δράση Πνευματικά: ελεύθερη διακίνηση ιδεών, έκφραση άποψης, γνώση πληροφόρηση

Προϋποθέσεις ορθής λειτουργίας των νόμων

Πολιτεία: δημοκρατικοί λειτουργία, σωστή θέσπιση βάσει του συντάγματος, ενημέρωση πολιτών, αποτέλεσμα ευρύτερου διαλόγου, να ακολουθούν τις εξελίξεις, να είναι ανθρωπιστικοί και να έχουν ως στόχο την πρόοδο της κοινωνίας, ανεξαρτησία δικαιοσύνης, διάκριση εξουσιών.
Άτομο: σεβασμός και τήρηση. Συμμετοχή στις διαδικασίες θέσπισης. Ενσυνείδητη τήρηση, αμφισβήτησης νόμων μόνο μέσα από νόμιμες διαδικασίες.
Κοινωνία: αποδοχή των νόμων, συμμετοχή στα κοινά, διασφάλιση της δημοκρατίας, συνοχή, κοινωνία πολιτών. Παιδεία- οικογένεια: διαμόρφωση κριτικής σκέψης, παροχή σωστών προτύπων, ενημέρωση και γνώση, ανθρωπιστική παιδεία.
Μ.μ.ε.: αντικειμενική ενημέρωση.

Πνευματικοί άνθρωποι: συμμετοχή στη διαδικασία θέσπισης νόμων, δημόσια παρέμβαση, πρότυπα.

14

Λόγοι που εμποδίζουν την σωστή λειτουργία των νόμων

·	 Τρόπος σύνταξης νόμων: εξυπηρέτηση συμφερόντων και εξουσίας, αυθαίρετη θέσπιση, ανισότητα, δυσαρέσκεια. Αναχρονιστικοί και άστοχοι, αδύναμοι να παρακολουθήσουν τις ραγδαίες εξελίξεις.
·	Κόμματα: αντιδικίες και κομματισμός, προπαγάνδα, παραπληροφόρηση, απαξίωση νόμων, υπολειτουργία βουλής.
·	Εφαρμογή: ελλιπής έλεγχος, επιλεκτική εφαρμογή, γραφειοκρατία, διαφθορά, συμπεριφορ_ οργάνων εξουσίας.
·	Δικαστική εξουσία: υποβάθμισή της από την πολιτική, χρονοβόρα διαδικασία λήψης αποφάσεων, αδικίες και μεροληψίες
·	 Κοινωνία: ατομικισμός, διαφθορά, ανευθυνότητα, αίσθηση αδικίας, αλλοτρίωση, απογοήτευση, ηθική κρίση, κομματικοποίηση.
·	Μ.μ.ε.: τρόπος προβολής, απαξίωση δικαίου, αποπροσανατολισμός, χειραγώγηση κοινής γνώμης.

Ποινή

Ορισμός: η τιμωρία που επιβάλλεται για κάθε επιλήψιμη πράξη σύμφωνα με έναν κώδικα που ισχύει π.χ στην οικογένεια, κοινωνία , σχολείο κ.α. Νομικά προϋποθέτει δικαστική απόφαση και ισοδυναμεί με στέρηση ελευθεριών, περιουσίας, επιβολή προστίμου σπανίως με στέρηση ζωής.
Ρόλος της ποινής

· Ανταποδοτικός: επιβάλλει τιμωρία ανάλογη του αδικήματος, κοινωνική δικαιοσύνη, αποκατάσταση ψυχικής ισορροπίας
· Προληπτικός-αποτρεπτικός: λειτουργεί εκφοβιστικά για τον επίδοξο παραβάτη και παραδειγματικά.

· Παιδαγωγικός και σωφρονιστικός: δίνει τη ευκαιρία στον θύτη να μετανοήσει και να επανέλθει στην κοινωνική ομάδα.
Θετικά

·	Δημιουργεί κανόνες οργανωμένης κοινωνίας και οδηγεί στην πρόοδο ·	Συγκρατεί την ασυδοσία του ατόμου
·	Προσφέρει ασφάλεια στο άτομο ·	Προστατεύει και δικαιώνει
·	Είναι αναγκαία η παρουσία τους για μια οργανωμένη κοινωνία ·      Αποτρέπει το δίκαιο της πυγμής
·	ηθικοποιούν προϋποθέσεις
· δημοκρατία και ισότητα

· ανεξαρτησία και αμεσότητα δικαιοσύνης · σωστό σωφρονιστικό σύστημα
· ανθρωπιστικός χαρακτήρας

· διαφάνεια, αντικειμενικότητα

κίνδυνοι από την κακή διαχείριση των ποινών ·	αντίδραση του θύτη και του θύματος
·	αναπαράγει τη βία ·	απαξιώνει το δίκαιο
·	προσβάλλει την ανθρώπινη αξιοπρέπεια ·	υπονομεύει τη δημοκρατία
·	συντηρεί το φόβο και την ανασφάλεια

15

·	αποδυναμώνει το κράτος

·	οδηγεί στην περιθωριοποίηση τα άτομα

Σχολείο και ποινή στόχοι
·	συνετισμός μαθητή

·	διασφάλιση ομαλής λειτουργίας του σχολείου

·	εξοικείωση με τον τρόπο λειτουργίας της κοινωνίας ·	κοινωνικοποίηση
·	εξευγενισμός

·	καλλιέργεια αυτοκριτικής και αυτογνωσίας ·	παραδειγματισμός και αποτροπή
παράμετροι για την επίτευξη των στόχων

·	στόχος ο σωφρονισμός και όχι η εκδίκηση ·	όχι εξοντωτικές ποινές
·	κλιμάκωση ποινών

·	ανθρωπιστικός και παιδαγωγικός χαρακτήρας ·	ισονομία και δικαιοσύνη
·	τρόπος λήψης με συμμετοχή όλων των φορέων

σωφρονιστικό σύστημα

στόχος : στέρηση της ελευθερίας του θύτη για κάποιο χρονικό διάστημα με σκοπό τη συμμόρφωση και την κοινωνική επανένταξη. Παράλληλα προστατεύεται η κοινωνία από ένα επικίνδυνο μέλος της. Την ίδια στιγμή λειτουργεί εκφοβιστικά για τους άλλους.
Προβλήματα των σωφρονιστικών ιδρυμάτων

·	άθλιες συνθήκες διαβίωσης και υπερπληθυσμός ·	ανεπαρκής φύλαξη
·	απουσία εξειδικευμένου προσωπικού ·	έξαρση βίας μέσα σε αυτές
·	καταπάτηση ανθρωπίνων δικαιωμάτων ·	ρατσισμός και περιθωριοποίηση
·	οδηγεί σε έναν νέο κύκλο εγκληματικότητας τον εγκλεισμένο ·	αναιρείται ο σωφρονιστικός χαρακτήρας

θανατική ποινή

Θετικά
	Αρνητικά
	
·	αποτρέπει την εγκληματικότητα ·	προστατεύει την κοινωνία
·	εκδικείται και επιφέρει την ψυχική ισορροπία ·	αποτρέπει την αυτοδικία
·	ισχυροποιεί το κράτος και τους νόμους
·	στηρίζεται σε απόλυτα σίγουρα στοιχεία αφού έχει μη αναστρέψιμο χαρακτήρα
	·	καταπάτηση ανθρωπίνων δικαιωμάτων
·	δεν αποδεικνύεται ότι περιορίζει το έγκλημα ·	εξοικειώνει την κοινωνία με τη βαρβαρότητα ·	χρησιμοποιείται ρατσιστικά
·	σχετικοποιεί την αξία της ανθρώπινης ζωής
·	εμπεριέχει την πιθανότητα του λάθους που είναι αμετάκλητο
·	ανήθικη η διαδικασία της

16

	·	παραίτηση του κράτους από τη μάχη κατά της εγκληματικότητας
·	αντίφαση στη λογική επιβολής της ποινή ·	δεν είναι σωφρονιστική
·	δεν	είναι	αποτρεπτική	αφού	τα	ειδεχθή εγκλήματα διαπράττονται εν βρασμώ ψυχής ή με την πεποίθηση ότι δεν θα εξιχνιαστούν

Λύση

·	σωστό σωφρονιστικό σύστημα και τρόπος απονομής της δικαιοσύνης ·	ισχυρή νομοθεσία
·	παιδευτικό σύστημα που δημιουργεί προϋποθέσεις για μείωση των αξιόποινων πράξεων

Δικαιοσύνη

νομική: ειδική λειτουργία της πολιτείας με σκοπό την προάσπιση του δικαίου και την επίλυση των διαφορών

ηθική: αρετή που συνδέεται με το σεβασμό των δικαιωμάτων και την αυτόβουλη τήρησή τους και προάσπισή τους. Συνδέεται με το αίσθημα δικαίου
θετικά

·	βιολογικά: ποιότητα ζωής και ασφάλεια

·	πολιτικά: ενίσχυση δημοκρατίας, σωστή λειτουργία πολιτείας, ευνομία

·	κοινωνικά: γαλήνη, συνοχή, αλληλεγγύη, εξέλιξη και πρόοδος, προάσπιση του κοινού καλού ·	ηθικά: ηθικά πρότυπα, ανθρωπισμός
·	συναισθηματικά: ικανοποίηση για την στάση του ατόμου ·	δημιουργικά: αυτενέργεια του ατόμου
·	πνευματικά: κριτική στάση

φορείς διασφάλισης της δικαιοσύνης

·	άτομο: συνειδητοποίηση της σημασίας της και υπακοή

·	κοινωνία: κοινωνία πολιτών, αντίσταση στον ατομικισμό και τον υλισμό, μ.κ.ο. ·	οικογένεια: πρότυπα και στάση ζωής
·	σχολείο: γνώση, ενημέρωση, κριτική σκέψη, ολόπλευρη ανάπτυξη ατόμου ·	κράτος: σωστοί νόμοι και εφαρμογή
·	πνευματικοί άνθρωποι: κριτική στάση , πρότυπα ·	μ.μ.ε: ανεξαρτησία, αντικειμενική ενημέρωση

άγραφο δίκαιο Δεν εμπίπτει σε γραπτούς κώδικες αλλά εξαρτάται από:
·	αντιλήψεις και πεποιθήσεις κοινωνιών ·	παράδοση, ήθη και έθιμα
·	ηθική της κοινωνίας

·	αντίληψη και ιδεολογία του ατόμου σημασία :
·	συμπληρώνει το γραπτό δίκαιο ·	απαιτεί συνειδητοποίηση
·	είναι πιο καθοριστικό για τη στάση του ατόμου σε κάποια θέματα

17

·	ηθικοποιεί και το άτομο και την κοινωνία

·	είναι διαρκέστερο στην σκέψη και στην δράση του ατόμου ·	είναι προϊόν εμπειρίας
·	γίνεται πιο ευέλικτο στις εξελίξεις αρνητικά:
·	πολλές φορές είναι ξεπερασμένο και οπισθοδρομικό

·	συγκρούεται με το γραπτό δίκαιο σε κάποια θέματα όπως λ.χ. η βεντέτα ·	δημιουργεί στερεότυπα και προκαταλήψεις
·	καταπιέζει άτομα και κοινωνίες ·	οδηγεί σε παραβατικότητα
·	είναι ασαφές και υποκειμενικό

18