Μάθημα : Αρχαία Ελληνικά Α΄Λυκείου ΘΟΥΚΥΔΙΔΟΥ ΙΣΤΟΡΙΑ

Αρχαία Ελληνικά Α΄Λυκείου ΘΟΥΚΥΔΙΔΟΥ ΙΣΤΟΡΙΑ

0544005277 - ΕΛΕΝΗ ΡΙΖΟΠΟΥΛΟΥ

Ενότητες μαθήματος

Συντακτικό

Γραμματική- Ουσιαστικό 1η ενότητα
 

1) σύνδεσμοι

2) μετοχή

3) κατηγορούμενο- γενική κατηγορηματική- επιρρηματικό και προληπτικό κατηγορούμενο

1. Σύνδεσμοι λέγονται οι άκλιτες λέξεις που χρησιμεύουν για να συνδέουν με ορισμένους τρόπους λέξεις ή προτάσεις μεταξύ τους, π.χ.

ἐγὼ καὶ σὺ

ἐπαιάνιζόν τε οἱ Ἕλληνες καὶ ἤρχοντο ἀντίοι ἰέναι πρὸς τοὺς πολεμίους

Οι σύνδεσμοι χωρίζονται στις παρακάτω κατηγορίες:παρατακτικοί και υποτακτικοί. Οι υποτακτικοί εισάγουν δευτερεύουσες προτάσεις και είναι οι εξής: 

Υποτακτικοί

1. παραχωρητικοί ή ενδοτικοί
λέγονται οι σύνδεσμοι με τους οποίους συνδέονται δύο νοήματα κάπως ασυμβίβαστα μεταξύ τους και που το ένα δηλώνει παραχώρηση (συγκατάβαση) προς το άλλο:
εἰ καί, ἄν καί - καὶ εἰ, καὶ ἄν, κἄν (= και αν ακόμη) – οὐδ’ εἰ, οὐδ’ ἐάν, μηδ’ ἐάν (= ούτε και αν) – καίπερ (= αν και)
2. χρονικοί
λέγονται οι σύνδεσμοι με τους οποίους εισάγεται πρόταση που καθορίζει το χρόνο μιας ενέργειας:
ὡς - ὅτε, ὁπότε - ὁσάκις, ὁποσάκις – ἡνίκα, ὁπηνίκα - ἐπεί, ἐπειδή - ὅταν, ὀπόταν, ἐπάν, ἐπειδάν - ἕως, ἔστε, ἄχρι, μέχρι, πρίν
3. τελικοί
λέγονται οι σύνδεσμοι με τους οποίους εισάγεται πρόταση που φανερώνει το τέλος (δηλ. το σκοπό) μιας ενέργειας:
ἵνα, ὅπως, ὡς (=για να)
4. ειδικοί
λέγονται οι σύνδεσμοι με τους οποίους εισάγεται πρόταση που συμπληρώνει την έννοια άλλης πρότασης ως αντικείμενο ή ως υποκείμενο ή επεξηγεί κάποια λέξη άλλης πρότασης: ὅτι, ὡς
5. υποθετικοί
λέγονται οι σύνδεσμοι που εισάγουν υπόθεση:
εἰ, ἐάν, ἄν, ἤν
6. ενδοιαστικοί ή διστακτικοί
λέγονται οι σύνδεσμοι με τους οποίους εισάγεται πρόταση που εκφράζει ενδοιασμό (δηλ. φόβο ή δισταγμό για κάτι ανεπιθύμητο):
μή, μὴ οὐ
7. αιτιολογικοί
λέγονται οι σύνδεσμοι με τους οποίους εισάγεται ένα νόημα που είναι αιτία ή δικαιολογία άλλου:
ὅτι, ὡς, διότι, ἐπεί, ἐπειδή
8. συμπερασματικοί
λέγονται οι σύνδεσμοι με τους οποίους εισάγεται ένα νόημα που φανερώνει συμπέρασμα άλλου προηγούμενου:
ὥστε, ὡς

Συγκεντρωτικός πίνακας των επιρρηματικών προτάσεων

 

ΕΙΔΟΣ ΕΙΣΑΓΟΝΤΑΙ
Αιτιολογικές Με αιτιολογικούς σ. γάρ, ὅτι, διότι, ὡς, ἐπεί, ἐπειδή.
  Σπάνια και με τους σ. ὅτε, ὁπότε, εἰ.
Τελικές Με τελικούς σ. ἵνα, ὅπως, ὡς
Χρονικές Με χρονικούς σ. ὡς, όταν, ὅτε, ὁπότε, ἐπεί, ἐπειδή, ἔως, ἔστε (μέχρι), ἡνίκα, πρίν
  Με τα χρονικά επιρρ. ὁσάκις, ὁποσάκις
  Με τις αναφορικές εκφρ. ἐξ’ οὗ, ἐξ’ ὅτου, ἀφ’, ἀφ΄ ὁτου, ἐν ὧ, μέχρι οὗ, ἂχρι οὗ, ἓως οὗ
  Με τις φράσεις ἐπεί πρῶτον, ἐπεί τάχιστα, ἐπειδή τάχιστα, ὡς τάχιστα, οὐ πρότερον ... πρίν
Αποτελεσματικές Με συμπερασματικούς σ. ὥστε, ὡς
Υποθετικές Με υποθετικούς σ. εἰ, ἐάν, ἄν, ἤν
Εναντιωματικές Με εναντιωματικούς σ. εἰ καί, ἐὰν καί, ἄν καί, ἤν καί
Παραχωρητικές Με παραχωρητικούς σ. καὶ εἰ, καὶ ἐάν, καὶ ἄν, καὶ ἤν
Αναφορικές Με τα αναφορικά επιρρ. ὅθεν, ὁπόθεν, ἔνθεν, οἷ, οὗ, ὅπῃ κλπ.

2. Προθέσεις λέγονται οι άκλιτες λέξεις που συνήθως μπαίνουν εμπρός από κλιτές λέξεις και φανερώνουν διάφορες σχέσεις, όπως τα επιρρήματα.
Από τις προθέσεις:

1) λέγονται κύριες προθέσεις όσες χρησιμοποιούνται και στη σύνταξη εμπρός από τις πλάγιες πτώσεις των πτωτικών (π.χ. ἐν τῇ πόλει, σὺν αὐτῷ) και σε σύνθεση με άλλες λέξεις (π.χ. ἔντιμος, συντυγχάνω·)· αυτές είναι 18, οι 6 μονοσύλλαβες και οι 12 δισύλλαβες:

εἰς, ἐν, ἐκ ή ἐξ, πρό, πρός, σύν·
ἀνά, διά, κατά, μετά, παρὰ - ἀμφί, ἀντί, ἐπί, περὶ - ἀπό, ὑπό - ὑπέρ·

2) λέγονται καταχρηστικές προθέσεις όσες χρησιμοποιούνται μόνο στη σύνταξη εμπρός από τις πλάγιες πτώσεις των πτωτικών (και όχι σε σύνθεση με άλλες λέξεις)· αυτές είναι οι ακόλουθες εννιά:

α) με γενική: ἄχρι, μέχρι, ἄνευ, χωρίς, πλήν, ἕνεκα ή ἕνεκεν Π.χ. ἄχρι τῆς νυκτός, μέχρι τοῦδε κτλ.)·
β) μ' αιτιατική: ὡς, νή, μὰ (π.χ. ὡς ἐμὲ = σ' εμένα, προς εμέ· νὴ τὸν Δία· μὰ τοὺς θεούς).

3. ΜΕΤΟΧΗ

 

  1. ΕΠΙΘΕΤΙΚΗ 2. ΚΑΤΗΓΟΡΗΜΑΤΙΚΗ 3. ΕΠΙΡΡΗΜΑΤΙΚΗ

 

 

  1. ΕΠΙΘΕΤΙΚΗ ΜΕΤΟΧΗ

 Συχνά έχει άρθρο και χρησιμοποιείται όπως τα επίθετα.

Μετάφρ: ο οποίος + οριστική ( αναφορική πρόταση)

πχ. αἱ πόλεις αἱ δημοκρατούμεναι  = οι πόλεις οι οποίες κυβερνώνται δημοκρατικά

 

  1. ΚΑΤΗΓΟΡΗΜΑΤΙΚΗ ΜΕΤΟΧΗ

Εξαρτάται από το ρήμα και χρησιμοποιείται ως κατηγορούμενο ή κατηγορηματικός προσδιορισμός. Τη συναντάμε συχνά με τα ρήματα:

α) εἰμί, γίγνομαι, ὑπάρχω : εδώ έχει θέση κατηγορούμενου

Μετάφρ: μαζί με το ρήμα αποτελεί περίφραση απλού ρήματος πχ. μισοῦντες γίγνονται τους κακούς= μισούν τους κακούς

β) με 10 ρήματα που δηλώνουν κατάσταση: τυγχάνω, λανθάνω, φαίνομαι, φανερός εἰμὶ, δῆλός εἰμι, οἴχομαι, φθάνω, διάγω, διαγίγνομαι, διατελῶ

μετάφρ: το ρήμα με επιρρηματική έκφραση και η μετοχή με ρήμα

πχ. φαίνομαι κλέπτων= είναι φανερό ότι κλέβω

γ) ψυχικού πάθους: χαίρω, ἥδομαι, ἀγανακτῶ, λυπῶ, κα

Μετάφρ: που, να , ότι + ρήμα

πχ: ἔχαιρεν ἀκούων ταὐτὰ= χαιρόταν να ακούει αυτά

δ) ευεργεσίας, αδικοπραγίας, νίκης, ήττας, έναρξης, λήξης, ανοχής : ἀδικῶ, νικῶ, ἄρχομαι, λήγω, ὑπομένω  κα

Μετάφρ: που, να, ότι + ρήμα

πχ: εὖ γ’ ἐποίησας  ἀναμνήσας με= καλά έκανες και μου το θύμισες

 

  1. ΕΠΙΡΡΗΜΑΤΙΚΗ ΜΕΤΟΧΗ
  • Αιτιολογική

Μετάφρ: επειδή, διότι + ρήμα

πχ: ὀλεισθε ἠδικηκότες τὸν ἄνδρα τόνδε: θα αφανιστείτε επειδή αδικήσατε αυτόν τον άνδρα

  • Χρονική : σε κάθε χρόνο εκτός από μέλλοντα

Μετάφρ: όταν, αφού + ρήμα

  • Τελική : σε χρόνο μέλλοντα

Μετάφρ: για να + ρήμα

  • Εναντιωματική

Μετάφρ: αν και +ρήμα

Ἕλληνες ὄντες κατὰ τῆς Ἑλλάδος  μάχονται= αν και είναι Έλληνες πολεμούν κατά της Ελλάδας.

  • Υποθετική

Μετάφρ: υποθετική πρόταση

πχ. ταῦτα ἔχων ἅπαντα ἔχω= αν έχω αυτά, έχω τα πάντα

  • Τροπική : σε χρόνο ενεστώτα
  • Μετάφρ: με μετοχή (-οντας) , επίρρημα
  • πχ: ἦλθεν ἔχων ναῦς ὀλίγας= ήλθε έχοντας λίγα πλοία

Άσκηση στις μετοχές

Να αναγνωρίσετε συντακτικώς τις μετοχές

1. Οἱ φρουροῦντες πολλοὶ ἦσαν.
2. Ἡ ψυχὴ ἀθάνατος φαίνεται οὖσα.
3. Κῦρος συλλέξας στράτευμα ἐπολιόρκει Μίλητον.
4. Ταῦτα πράξας ᾤχετο ἀπιών.
5. Ἕλληνες ὄντες τῇ Ἑλλάδι ἐμάχοντο.
6. Ἄρξομαι διδάσκων ἐκ τῶν θείων.
7. Τὴν μητέρα πέπαυμαι τρέφων τρίτον ἔτος.
8. Πρέσβεις ἀφίκοντο δῶρα φέροντες.
9. Ἔχαιρεν ἀκούων ταὐτά.
10. Δρυὸς πεσούσης πᾶς ἀνὴρ ξυλεύεται.
11. Ἐδίδαξε τάς ὠφελείας τάς γιγνομένας.
12. Εἶχον τάς ἀσπίδας ἐκκεκαλυμμένας.
13. Ἀφικόμενοι ἐπὶ τῶν βωμῶν ἐκαθέζοντο.
14. Ξερξης ὀργιζόμενος τοῖς αἰτίοις ἀφίκετο.
15. Λύσανδρος ἔπεμψεν Ἀριστοτέλη ἀγγελοῦντα τοῖς
ἐφόροις.
16. Μένουσι δὲ αὐτοῦ οὐδὲ μιᾶς ἡμέρας ἐστὶ τὰ ἐπιτήδεια.
17. Οὐδὲ νῦν πέπαυμαι πραγματευόμενος.
18. Ἐπολιτεύοντο νόμῳ τοὺς ἀγαθοὺς τιμῶντες.
19. Ὁ κῆρυξ ηὗρε τοὺς ἄνδρας διεφθαρμένους.
20. Οὔποτε ἐπαυόμην ἡμὰς οἰκτείρων.

21. Θεοῦ θέλοντος κἄν ἐπὶ ῥιπὸς πλέοις.

4. ΚΑΤΗΓΟΡΟΥΜΕΝΟ - ΓΕΝΙΚΗ ΚΑΤΗΓΟΡΗΜΑΤΙΚΗ – ΕΠΙΡΡΗΜΑΤΙΚΟ ΚΑΙ ΠΡΟΛΗΠΤΙΚΟ ΚΑΤΗΓΟΡΟΥΜΕΝΟ

● Κατηγορούμενο είναι η λέξη με την οποία αποδίδεται στο υποκείμενο ένα γνώρισμα.
● Τα ρήματα που συνδέουν το υποκείμενο με το κατηγορούμενο λέγονται συνδετικά

(Π.χ. εἰμί, ὑπάρχω, γίγνομαι, τυγχάνω, καθίσταμαι, αἱροῦμαι, καλοῦμαι).
● Το κατηγορούμενο μπορεί να είναι επίθετο ή ουσιαστικό, αλλά επίσης και κάθε
άλλη λέξη ή ολόκληρη πρόταση.


Ῥόδος ἐστὶ νῆσος.
Ἐπύαξα ἦν φιλομαθεστάτη.
Ἀλέξανδρος ἐγένετο τηλικοῦτος (= τόσο μεγάλος).
Ἐγώ εἰμι ὁ λέγων.
Τὸ σιγᾶν (= η σιωπή) ἐστι σωφρονεῖν.
Οἱ στρατεύσαντες ἐγένοντο χίλιοι.
Τὸ στράτευμα ἦν πλησίον.
Φίλιππός ἐστιν ὅ,τι ἂν εἴπῃ τις.

  • Το κατηγορούμενο, όταν είναι όνομα, συμφωνεί πάντοτε με το υποκείμενο στην πτώση.
  • Πέρα όμως από αυτή τη μορφή, που είναι και η πιο συνηθισμένη, το κατηγορούμενο εμφανίζεται και με άλλες μορφές
  1. Γενική κατηγορηματική: Όταν το κατηγορούμενο είναι ουσιαστικό, μερικές φορές δεν τίθεται σε ονομαστική πτώση, σύμφωνα με τον κανόνα, αλλά σε γενική που ονομάζεται γενική κατηγορηματική (παραδ. 1,2) και δηλώνει:


α) Κτήση (γενική κατηγορηματική κτητική)
Ὁ ἀγρός ἐστι Τιμοξένου (= ανήκει στον Τιμόξενο).
β) Ένα σύνολο, του οποίου το υποκείμενο αποτελεί μέρος (γενική κατηγορηματική διαιρετική)
Ἀγησίλαος ἦν τῶν στρατηγῶν (= ένας από τους στρατηγούς).
γ) Ύλη (γενική κατηγορηματική της ύλης)
Ὁ στέφανός ἐστι χρυσοῦ (= φτιαγμένος από χρυσό).
δ) Ιδιότητα (γενική κατηγορηματική της ιδιότητας)
Πολλοὶ ἦσαν τῆς αὐτῆς γνώμης (= είχαν την ίδια γνώμη).
ε) Αξία (γενική κατηγορηματική της αξίας)
Ὁ σῖτος ἦν ταλάντου (= άξιζε ένα τάλαντο).

IΙ. Επιρρηματικό κατηγορούμενο: οποιοδήποτε ρήμα (ιδιαίτερα όσα σημαίνουν κίνηση) μπορεί να συνδέει το υποκείμενο με ένα κατηγορούμενο, το οποίο ισοδυναμεί με επίρρημα.
Το κατηγορούμενο αυτό λέγεται επιρρηματικό.
Είναι συνήθως επίθετο και δηλώνει: τόπο, χρόνο, τρόπο, σκοπό, σειρά κ.λπ.

Παραδείγματα

● Οἱ στρατιῶται ἐσκήνουν (= στρατοπέδευαν) ὑπαίθριοι (= στο ύπαιθρο).
● Ὁ ἄγγελος ἀφίκετο τριταῖος (= μετά από τρεις μέρες).
● Δημαγόρας ἐστράτευσεν ἐθελοντής (= εθελοντικά).
● Αἱ νῆες (= τα πλοία) ἔπλευσαν βοηθοί (= για να βοηθήσουν).
● Ἀλέξανδρος ἐπετέθη πρῶτος.


III. Προληπτικό κατηγορούμενο: Τα ρήματα που σημαίνουν εξέλιξη και η ενέργειά τους διαρκεί για πολύ χρόνο είναι δυνατό να παίρνουν κατηγορούμενο, με το οποίο αποδίδεται από πριν στο υποκείμενο, ως γνώρισμα, το τελικό αποτέλεσμα του ρήματος.
Το κατηγορούμενο αυτό, που προλαβαίνει το αποτέλεσμα της ρηματικής ενέργειας, λέγεται προληπτικό.


Ὁ Ἀσωπὸς ποταμὸς ἐρρύη (= πλημμύρισε) μέγας (= με αποτέλεσμα να γίνει μεγάλος, αδιάβατος).
Ἀννίκερις ὁ Κυρηναῖος τοὺς ἑαυτοῦ φίλους ἱππέας ἐδίδαξε (= ώστε να γίνουν ιππείς).
(Πρβλ. νε. Ο Γιάννης σπουδάζει δικηγόρος).

ΑΣΚΗΣΕΙΣ

  • Να προσδιορίσετε το είδος της γενικής κατηγορηματικής:
    Ἡ ἡγεμονία ἐστὶ τῆς πόλεως.
    2. Ἑρμοκράτης ἦν τῶν στρατιωτῶν.
    3. Ἡ γέφυρα ἐγένετο λίθων.
    4. Ἐνταῦθα ὑπῆρχεν οἶνος πέντε ἐτῶν.
    5. Κίμων ἦν γένους παλαιοῦ καὶ εὐκλεοῦς.
    6. Σόλων ἦν τῶν ἑπτὰ σοφῶν.
    7. Ἡ Λακεδαίμων τῆς Πελοποννήσου ἐστί.
    8. Οὗτος ὁ ἀγρὸς πεντήκοντα μνῶν ἐστι.
    9. Τὸ μὲν ἐπιτιμᾶν (= οι επικρίσεις, οι κατηγορίες) ἐστι παντός, τὸ δ’ ὀρθῶς συμβουλεύειν ἐστὶ σώφρονος.
    10. Ἦν δὲ οὗτος τῶν ἀμφὶ Μίλητον στρατευσάντων.

 

  • Ποια από τα κατηγορούμενα είναι προληπτικά, ποια είναι επιρρηματικά και τι
    σημαίνουν;
    1. Σωκράτης καὶ Πρωταγόρας ἀντίοι (= αντικρυστά, απέναντι) ἐκάθηντο ἐν τῷ τοῦ Καλλίου οἴκῳ.
    2. Δημοσθένης ὄρθριος (= τα ξημερώματα) ἀφίκετο εἰς τὴν πόλιν.
    3. Διὰ τούτων Φίλιππος ἤρθη μέγας (= αναδείχτηκε ώστε να γίνει μεγάλος).
    4. Κῦρος ἄσμενος (= με ευχαρίστηση) ἑώρα τοὺς Ἕλληνας νικῶντας.
    5. Ἱεροκλῆς ἀφίκετο τεταρταῖος εἰς Ἄργος.
    6. Οἱ Θηβαῖοι παρεδόθησαν πρῶτοι.
    7. Βοῦλις καὶ Σπέρχις ἑκόντες (= με τη θέλησή τους) τῷ βασιλεῖ προσῆλθον ἐπὶ τιμωρίᾳ (= για να τιμωρηθούν).
    8. Κίμων ὑπὸ τῆς μητρὸς ἐλεήμων ἐτράφη (= ανατράφηκε)