Μάθημα : Νεοελληνική Γλώσσα (Α' Λυκείου)

ΠΑΡΑΓΡΑΦΟΣ

Α. ΓΕΝΙΚΑ

1. Παράγραφος είναι το αυτοτελές τμήμα του λόγου που αναπτύσσει σε βάθος και με πληρότητα μια ιδέα. Με τη χρήση της παραγράφου επιδιώκεται η επαρκής πληροφόρηση πάνω σε μια ιδέα, η οποία αποτελεί μέρος του ευρύτερου προβληματισμού ενός θέματος. Η προώθηση των ιδεών μιας έκθεσης γίνεται με παραγράφους.

2. Κάθε παράγραφος πραγματεύεται μία βασική ιδέα. Με την παράγραφο προωθείται η σε βάθος διερεύνηση και ανάπτυξη αυτής της ιδέας.

3. Η παράγραφος αποτελεί - δομικά και λειτουργικά - μια μικρογραφία της έκθεσης:

α. Από την άποψη της δομής, γιατί διαθέτει πρόλογο, κυρίως θέμα και επίλογο.

β. Από την άποψη της λειτουργίας, γιατί αποτελεί την αναλυτική αντιμετώπιση, διερεύνηση και πληροφόρηση πάνω σε ένα - επιμέρους – θέμα.

Β. ΔΟΜΗ ΤΗΣ ΠΑΡΑΓΡΑΦΟΥ

Μια παράγραφος αναπτύσσεται πάντα με την ακόλουθη δομή:

α. Θεματική περίοδος (Θ.Π.) - πρόλογος της παραγράφου.

β. Λεπτομέρειες - ανάπτυξη της παραγράφου.

γ. Κατακλείδα πρόταση - επίλογος της παραγράφου.

1. Θεματική περίοδος

Με τη θεματική πρόταση πληροφορείται ο αναγνώστης το σκοπό της παραγράφου ή αλλιώς: τη σχέση της παραγράφου με το θέμα της έκθεσης, τη σχέση της με την κυρίαρχη έννοια ή προβληματική. Η Θ.Π. λοιπόν:

α. πληροφορεί για το θέμα, παρουσιάζει δηλαδή τη βασική ιδέα της π.

β. διευκρινίζει τη σχέση της π. με τη συνολική προβληματική του θέματος

γ. συμπυκνώνει το νοηματικό βάρος της παραγράφου

Θέση: η Θ.Π. βρίσκεται συνήθως στην αρχή της παραγράφου, γιατί συνηθίζουμε την παραγωγική πορεία στην ανάπτυξή της. Θεωρητικά ωστόσο η Θ.Π. μπορεί να βρίσκεται οπουδήποτε στην παράγραφο.

Ρόλος: Η Θ.Π. αποτελεί τον πρόλογο της παραγράφου. Με ακρίβεια, σαφήνεια, απλότητα και περιεκτικότητα καταγράφει την ιδέα που θα αναπτυχθεί στην παράγραφο. 

2. Λεπτομέρειες - Ανάπτυξη της παραγράφου

Γενικά: Οι λεπτομέρειες (λ) αποτελούν τις επιμέρους ιδέες με τις οποίες διερευνάται και αναπτύσσεται η θεματική περίοδος. Πρόκειται για αναλυτικές προτάσεις που προσπαθούν να πληροφορήσουν για την κύρια ιδέα (Θ.Π.) της παραγράφου.

Ρόλος: α. Οι λ. είναι αυτές που θα αναπτύξουν με πληρότητα και θα πληροφορήσουν με επάρκεια τον αναγνώστη, σχετικά με τη Θ.Π. και το λόγο ύπαρξης της παραγράφου.

β. Η δόμηση και η οργάνωση τους είναι που θα προσδώσουν στην ανάπτυξη της Θ.Π. εγκυρότητα, λογική συγκρότηση, αρτιότητα, ενδιαφέρον και διεισδυτικότητα.

γ. Είναι ακόμη αυτές που θα τεκμηριώσουν συνολικά τη σχέση της παραγράφου με τον ευρύτερο προβληματισμό. Από την άποψη αυτή αποτελούν τα επιχειρήματα τα οποία στηρίζουν, δικαιολογούν και αποδεικνύουν έναν ισχυρισμό, αυτόν της θεματικής πρότασης. Συντελούν σ’ αυτό που λέγεται απόδειξη της θεματικής πρότασης.

3. Κατακλείδα πρόταση

Γενικά: Η κατακλείδα πρόταση είναι αυτή που επισφραγίζει την παράγραφο, είτε συμπεραίνοντας είτε αποτελώντας ένα “μνημόνιο” για το περιεχόμενο της.

Ρόλος: α. Η κ.π. μπορεί να συνοψίζει τον προβληματισμό της παραγράφου. Στην περίπτωση αυτή αποτελεί το συμπέρασμα.

β. Η κ.π. μπορεί να είναι μια προέκταση του αρχικού νοήματος, όπως αυτό καταγράφεται με τη θεματική περίοδο. 

γ. Η κατακλείδα συμπεραίνει, αλλά δεν είναι κάτι αποκομμένο από την υπόλοιπη λογική της παραγράφου. 

Γ. ΑΡΕΤΕΣ ΤΗΣ ΠΑΡΑΓΡΑΦΟΥ

1. ΣΑΦΗΣ ΣΚΟΠΟΣ: Η παράγραφος θα πρέπει να είναι ξεκάθαρη στο σκοπό της. Ο σκοπός της καταγράφεται από τη θεματική περίοδο και δηλώνει άμεσα αυτό που θα απασχολήσει την παράγραφο και έμμεσα τη σχέση της παραγράφου με την κυρίαρχη έννοια ή προβληματική. Ασαφείς και συγκεχυμένες παράγραφοι δημιουργούνται, όταν ο συγγραφέας της παραγράφου δεν έχει ξεκαθαρίζει στο μυαλό του αυτό το οποίο θέλει να αναπτύξει.

2. ΠΛΗΡΟΤΗΤΑ: Κάθε παράγραφος θα πρέπει να πληροφορεί επαρκώς τον αναγνώστη για τη βασική ιδέα που πραγματεύεται. Η πληρότητα έχει να κάνει με την επαρκή ανάπτυξη της θεματικής πρότασης, με την ικανοποιητική διείσδυση στην προβληματική που αυτή εισάγει. Η πληρότητα μιας παραγράφου αφορά στη συγκέντρωση αξιόλογου υλικού, έτσι ώστε να μην υπάρχουν ελλείψεις και απορίες στον αναγνώστη. Η πληρότητα της παραγράφου λοιπόν κρίνεται από τη σφαιρική πληροφόρηση, από τη διεισδυτική ανάλυση και από την τεκμηρίωση της θεματικής περιόδου.

3. ΕΝΟΤΗΤΑ: πρόκειται για την ύπαρξη λογικής συνάφειας ανάμεσα στις λεπτομέρειες και τη θεματική πρόταση. Οι λεπτομέρειες θα πρέπει να σχετίζονται με τη Θ.Π., να απορρέουν από αυτή ή να οδηγούν σ’ αυτή. Η ιδιοτυπία του ανθρώπινου συνειρμού είναι ότι οδηγεί σε διαδρομές ή ιδέες, άσχετες πολλές φορές με την αφετηρία απ’ όπου ξεκίνησαν. Η θεματική περίοδος είναι που καθοδηγεί την εκτύλιξη αυτών των ιδεών και αποτελεί θεματικό κέντρο γύρω από το οποίο περιστρέφονται, γι’ αυτό και πρέπει κατά τη συγγραφή μιας παραγράφου να ελέγχεται συχνά η λογική σχέση των λεπτομερειών με τη Θ.Π. 

4. ΣΥΝΟΧΗ: Το να μην υπάρχουν λογικά χάσματα ή άλματα κατά τη μετάβαση από τη μία ιδέα στην άλλη. Η μία ιδέα (βασική λεπτομέρεια) “χτίζεται” πάνω ή δίπλα στην άλλη, δημιουργώντας με τον τρόπο αυτό ένα “όλο”. Η συνοχή των επιμέρους ιδεών επιτυγχάνεται μέσα από τη χρήση συγκεκριμένων λέξεων ή εκφράσεων (π.χ. επιπλέον, επίσης, αντίθετα, ωστόσο, επομένως κ.λπ.). Οι διαρθρωτικές αυτές λέξεις εκφράζουν προεκτάσεις των νοημάτων, επεξηγήσεις, διασαφήσεις, αιτιολογήσεις, προσθήκες, αντιθέσεις και αποτελούν αναγκαία, αλλά όχι επαρκή συνθήκη για την αλληλουχία. 

5. ΑΛΛΗΛΟΥΧΙΑ: Είναι η σύνδεση των ιδεών κατά τέτοιο τρόπο, ώστε η μία να απορρέει από την άλλη ή να οδηγεί στην άλλη. Οι βασικές λεπτομέρειες συνδέονται μεταξύ τους με σχέσεις αιτίου – αποτελέσματος, προηγουμένου - επομένου και κατατάσσονται με μία λογική σειρά. Αποτελεί το λογικό επακόλουθο της συνοχής