Μάθημα : Ιστορία του Μεσαιωνικού και του Νεότερου Κόσμου (Β' Λυκείου)

 Ι. Η τελευταία περίοδος ακμής της βυζαντινής αυτοκρατορίας ήταν η εποχή διακυβέρνησης των Μακεδόνων αυτοκρατόρων (867-1057), κατά τη διάρκεια της οποίας των βυζαντινό κράτος σημεώνει στρατιωτικές επιτυχίες, επεκτείνει τα σύνορά του, αντιμετωπίζει εξωτερικούς και εσωτερικούς εθχρούς και ενισχύει τους ελεύθερους αγρότες. 

Η περίοδος που ακολούθησε, ωστόσο, ήταν περίοδος οικονομικής, στρατιωτικής και πολιτικής αστάθειας και συνέπεσε με την εμφάνιση και επέλαση των Σελτζούκων Τούρκων στα παράλια της Μικράς Ασίας. 

ΙΙ. Δείτε στις παρακάτω πρωτογενείς πηγές την κατάσταση της αυτοκρατορίας την εποχή της μάχης του Ματζικέρτ. 

Πηγή 1: Ο στρατός του Ρωμανού Δ' Διογένη

Ο Αυτοκράτορας ξεκίνησε για την εκστρατεία βιαστικά, με στρατό που δεν άρμοζε σε αυτοκράτορα των Ρωμαίων, αλλά που ήταν χαρακτηριστικός των καιρών: τον αποτελούσαν Βούλγαροι, Ούζοι και άλλοι ξένοι που έτυχε να βρίσκονται εκεί, καθώς επίσης και Φράγκοι και Βαράγγοι. Όλοι αυτοί πήραν την αυτοκρατορική εντολή να πάνε στη Φρυγία, που βρίσκεται στο θέμα Ανατολικόν, και όπου έβλεπε κανείς το απίθανο αυτό θέαμα: οι περίφημοι στρατιώτες των Ρωμαίων, που είχαν υποτάξει Ανατολή και Δύση, δεν ήταν παρά λίγοι άνδρες, τσακισμένοι από τη φτώχεια και το άγχος και άοπλοι... Επειδή για πολλά χρόνια κανένας αυτοκράτορας δεν είχε επιχειρήσει εκστρατείες, οι στρατιώτες ήταν άσχετοι και άχρηστοι, και στερημένοι από μισθό και τις συνηθισμένες προμήθειες. Ήταν δειλοί και φυγόμαχοι και φαίνονταν ανίκανοι για οποιαδήποτε γενναία πράξη ...Σε αντίθεση οι στρατιώτες του εχθρού ήταν τολμηροί, επίμονοι, πεπειραμένοι και γενικά κατάλληλοι για πόλεμο.

Γεώργιος Κεδρηνός , II, 668-669, στο : Σπ. Βρυώνης, Η παρακμή του Μεσαιωνικού Ελληνισμού της Μικρός Ασίας και η διαδικασία του εξισλαμισμού (11ος- 15ος αι.), μετ. Κ. Γαλαταριώτου, Μορφωτικό Ίδρυμα Εθνικής Τραπέζης, Αθήνα 1996, 82

Πηγή 2: Οι συνέπειες της μάχης του Ματζικέρτ

Από την εποχή των διαδόχων του Διογένη, οι βάρβαροι καταπάτησαν τα σύνορα της αυτοκρατορίας των Ρωμαίων...Η δύναμη των βαρβάρων δεν περιορίστηκε παρά μόνο όταν άρχισε η βασιλεία του πατέρα μου (Αλεξίου Α' Κομνηνού). Εξακόντισαν σπαθιά και λόγχες κατά των Χριστιανών, έκαναν μάχες, πολέμους σφαγές. Πόλεις αφανίστηκαν, περιοχές λαφυραγωγήθηκαν, ολόκληρη η χώρα των Ρωμαίων βάφτηκε με το αίμα των Χριστιανών. Ορισμένοι έπεσαν θλιβερά από τόξα και λόγχες, άλλοι σύρθηκαν από τα σπίτια τους στην αιχμαλωσία στις πόλεις της Περσίας. Πάνω απ' όλα βασίλευε ο τρόμος, και όλοι έτρεχαν να κρυφτούν στις σπηλιές, τα δάση, τα βουνά τους λόφους...

Αννα Κομνηνή III, 229, στο : Σπ. Βρυώνης, ό.π., 147- 148.

ΙΙΙ. Το βυζαντινό κράτος επιχείρησε να ανακάμψει την περίοδο διακυβέρνησης των Κομνηνών, αλλά δεν το κατόρθωσε. Η μικρή και μεσαία ιδιοκτησία απειλήθηκαν, οι ισχυροί έγιναν ισχυρότεροι, ενώ ο θεσμός της πρόνοιας έδωσε στο βυζαντινό στράτευμα φεουδαρχικά χαρακτηριστικά. Οι προνοιάριοι πολεμούσαν με αντάλγμα τα κτήματα που τους έδινε το κράτος (=πρόνοιες), αλλά δεν θύμιζαν σε τίποτα τους θεματικούς στρατούς. 

Ταυτόχρονα, στη Δύση ενισχύεται απειλητικά η δύναμη του πάπα, ενώ οι Βένετοι εξελίσσονται σε σημαντική εμπορική δύναμη που διεισδύει στη βυζαντινή αυτοπκρατορία, χάρη στα προνόμια που της παρέχουν οι Κομνηνοί με το Χρυσόβουλο του 1082.

Πηγή 3: Ο αριστοκρατικός πατριωτισμός των Κομνηνών

Εξυπηρέτησαν και οι δύο περίοδοι ( η εικονομαχική και των Κομνηνών ) πριν απ' όλα την εθνική επιταγή, δηλαδή την αντιμετώπιση του εξωτερικού εχθρού. Και οι δύο... εξαιτίας της αναγκαιότητας των καιρών, προκάλεσαν την στρατιωτικοποίηση της Αυτοκρατορίας, των θεσμών και της κοινωνίας της. Κατά τη διάρκεια αυτών των δύο περιόδων έγινε δυνατό να κινητοποιηθεί το έθνος και να σωθεί η βυζαντινή πατρίδα.

Ωστόσο, η εικονομαχία και η περίοδος των Κομνηνών διαφέρουν σένα βασικό σημείο: τους κοινωνικούς προσανατολισμούς των εμπνευστών τους. Ενώ οι Ίσαυροι στηρίχθηκαν κυρίως στο λαϊκό εθνικό στοιχείο, οι Κομνηνοί έφεραν σε πέρας την προσπάθειά τους, ευνοώντας κυρίως την αριστοκρατία της χώρας, δηλαδή τις μεγάλες αστικές και στρατιωτικές οικογένειες, που σφετερίστηκαν τον κρατικό μηχανισμό και έμειναν πάντα αλληλέγγυες σε μία δράση σχεδόν οικογενειακή, γιατί πολλές από αυτές συνδέονταν μεταξύ τους με οικογενειακούς δεσμούς.

Ε. Γλύκατζη- Αρβελέρ, Η πολιτική ιδεολογία της Βυζαντινής Αυτοκρατορίας, μετ. Τ. Δρακοπούλου, Αθήνα 1977, 83.

* Δείτε εδώ μερικά από τα χρυσόβουλα των βυζαντινών αυτοκρατόρων. Και εδώ επιπλέον πληροφορίες για το Χυσόβουλο του 1082.