Μάθημα : Αρχαία Ελληνικά Α΄ Λυκείου

Αρχαία Ελληνικά Α΄ Λυκείου

0551891324 - ΑΙΚΑΤΕΡΙΝΗ ΜΠΟΥΚΟΡΟΥ

Ενότητες μαθήματος

Θουκυδίδου Ιστορίαι, Βιβλίο 3, 82-83

Θουκυδίδου Ιστορίαι, Βιβλίο 3,... Ξενοφώντος Ελληνικά, 1, 16-3...

ΘΟΥΚΥΔΙΔΟΥ ΙΣΤΟΡΙΑΙ, ΒΙΒΛΙΟ 3, ΚΕΦΑΛΑΙΑ 82-83

Αφού διαβάσετε προσεκτικά το παρακάτω απόσπασμα να εντοπίσετε τις επιπτώσεις που είχε ο Πελοποννησιακός πόλεμος υπογραμμίζοντας τα συγκεκριμένα σημεία και να τις κατηγοριοποιήσετε σε α) πολιτικές β) κοινωνικές γ) ηθικές δ) ιδεολογικές.

ΜΕΤΑΦΡΑΣΗ

Κεφάλαιο 82

 [1] Σ’ αυτές τις ακρότητες έφτασε ο εμφύλιος πόλεμος και προκάλεσε μεγάλη εντύπωση, γιατί ήταν ο πρώτος που έγινε. Αργότερα μπορεί κανείς να πει ότι ολόκληρος ο Ελληνισμός συνταράχτηκε, γιατί παντού σημειώθηκαν εμφύλιοι σπαραγμοί. Οι δημοκρατικοί καλούσαν τους Αθηναίους να τους βοηθήσουν και οι ολιγαρχικοί τους Λακεδαιμονίους. Όσο διαρκούσε η ειρήνη δεν είχαν ούτε πρόφαση, αλλά ούτε την διάθεση να τους καλέσουν για βοήθεια. Με τον πόλεμο, όμως, καθεμιά από τις αντίπαλες πολιτικές παρατάξεις μπορούσε εύκολα να βρει ευκαιρία να προκαλέσει εξωτερική επέμβαση για να καταστρέφει τους αντιπάλους της και να ενισχυθεί η ίδια για ν’ ανατρέφει το πολίτευμα

[2] Οι εμφύλιες συγκρούσεις έφεραν μεγάλες κι αμέτρητες συμφορές στις πολιτείες, συμφορές που γίνονται και θα γίνονται πάντα όσο δεν αλλάζει η φύση του ανθρώπου, συμφορές που μπορεί να είναι βαρύτερες ή ελαφρότερες κι έχουν διαφορετική μορφή ανάλογα με τις περιστάσεις. Σε καιρό ειρήνης και όταν ευημερεί ο κόσμος και οι πολιτείες, οι άνθρωποι είναι ήρεμοι γιατί δεν τους πιέζουν ανάγκες φοβερές. Αλλ’ όταν έρθει ο πόλεμος που φέρνει στους ανθρώπους την καθημερινή στέρηση, γίνεται δάσκαλος της βίας κι ερεθίζει τα πνεύματα του πλήθους σύμφωνα με τις καταστάσεις που δημιουργεί.

[3] Ο εμφύλιος πόλεμος, λοιπόν, μεταδόθηκε από πολιτεία σε πολιτεία. Κι όσες πολιτείες έμειναν τελευταίες, έχοντας μάθει τι είχε γίνει αλλού, προσπαθούσαν να υπερβάλουν σ’ επινοητικότητα, σε ύπουλα μέσα και σε ανήκουστες εκδικήσεις.

[4] Για να δικαιολογούν τις πράξεις τους, άλλαζαν ακόμα και την σημασία των λέξεων. Η παράλογη τόλμη θεωρήθηκε ανδρεία και αφοσίωση στο κόμμα, η προσωπική διστακτικότητα θεωρήθηκε δειλία που κρύβεται πίσω από εύλογες προφάσεις και η σωφροσύνη προσωπίδα της ανανδρείας. Η παραφορά θεωρήθηκε ανδρική αρετή, ενώ η τάση να εξετάζονται προσεκτικά όλες οι όφεις ενός ζητήματος θεωρήθηκε πρόφαση για υπεκφυγή.

[5] Όποιος ήταν έξαλλος γινόταν ακουστός, ενώ όποιος έφερνε αντιρρήσεις γινόταν ύποπτος. Όποιον επινοούσε κανένα τέχνασμα και πετύχαινε, τον θεωρούσαν σπουδαίο, κι όποιον υποφιαζόταν σύγκαιρα και φανέρωνε τα σχέδια του αντιπάλου, τον θεωρούσαν ακόμα πιο σπουδαίο. Ενώ όποιος ήταν αρκετά προνοητικός, ώστε να μην χρειαστούν τέτοια μέσα, θεωρούσαν ότι διαλύει το κόμμα και ότι είναι τρομοκρατημένος από την αντίπαλη παράταξη. Με μια λέξη, όποιος πρόφταινε να κάνει κακό πριν από άλλον, ήταν άξιος επαίνου, καθώς κι εκείνος που παρακινούσε στο κακό όποιον δεν είχε σκεφτεί να το κάνει.

 [6] Αλλά και η συγγένεια θεωρήθηκε χαλαρότερος δεσμός από την κομματική αλληλεγγύη, γιατί οι ομοϊδεάτες ήσαν έτοιμοι να επιχειρήσουν οτιδήποτε, χωρίς δισταγμό, και τούτο επειδή τα κόμματα δεν σχηματίστηκαν για να επιδιώξουν κοινή ωφέλεια με νόμιμα μέσα, αλλά, αντίθετα, για να ικανοποιήσουν την πλεονεξία τους παρανομώντας. Και η μεταξύ τους αλληλεγγύη βασιζόταν περισσότερο στην συνενοχή τους παρά στους όοκους τους στους θεούς.

[7] Τις εύλογες προτάσεις των αντιπάλων τις δέχονταν με υστεροβουλία και όχι με ειλικρίνεια, για να φυλαχτουν από ένα κακό αν οι άλλοι ήσαν πιο δυνατοί. Και προτιμούσαν να εκδικηθούν για κάποιο κακό αντί να προσπαθήσουν να μην το πάθουν. Όταν έκαναν όοκους για κάποια συμφιλίωση, τους κρατούσαν τόσο μόνο όσο δεν είχαν τη δύναμη να τους καταπατήσουν, μην έχοντας βοήθεια από αλλού. Αλλά μόλις παρουσιαζόταν ευκαιρία, εκείνοι που πρώτοι είχαν ξαναβρεί το θάρρος τους, αν έβλεπαν ότι οι αντίπαλοί τους ήσαν αφύλαχτοι, τους χτυπούσαν κι ένοιωθαν μεγαλύτερη χαρά να τους βλάψουν εξαπατώντας τους, παρά χτυπώντας τους ανοιχτά. Θεωρούσαν ότι ο τρόπος αυτός όχι μόνο είναι πιο ασφαλής αλλά και βραβείο σε αγώνα δόλου. Γενικά είναι ευκολότερο να φαίνονται επιδέξιοι οι κακούργοι, παρά να θεωρούνται τίμιοι όσοι δεν είναι δόλιοι. Οι περισσότεροι άνθρωποι προτιμούν να κάνουν το κακό και να θεωρούνται έξυπνοι, παοά να είναι καλοί και να τους λένε κουτούς.

[8] Αιτία όλων αυτών ήταν η φιλαρχία που έχει ρίζα την πλεονεξία και τη φιλοδοξία που έσπρωχναν τις φατρίες ν’ αγωνίζονται με λύσσα. Οι αρχηγοί των κομμάτων, στις διάφορες πολιτείες, πρόβαλλαν ωραία συνθήματα. Ισότητα των πολιτών από τη μία μεριά, σωφροσύνη της αριστοκρατικής διοίκησης από την άλλη. Προσποιούνταν έτσι ότι υπηρετούν την πολιτεία, ενώ πραγματικά ήθελαν να ικανοποιήσουν προσωπικά συμφέροντα και αγωνίζονταν με κάθε τρόπο να νικήσουν τους αντιπάλους τους. Τούτο τους οδηγούσε να κάνουν τα φοβερότεοα πράματα επιδιώκοντας να εκδικηθούν τους αντιπάλους τους, όχι ως το σημείο που επιτρέπει η δικαιοσύνη ή το συμφέρον της πολιτείας, αλλά κάνοντας τις αγριότερες πράξεις, με μοναδικό κριτηριο την ικανοποίηση του κόμματός τους. Καταδίκαζαν άνομα τους αντιπάλους τους ή άρπαζαν βίαια την εξουσία, έτοιμοι να κορέσουν το μίσος τους. Καμιά από τις δύο παρατάξεις δεν είχε κανέναν ηθικό φραγμό κι εκτιμούσε περισσότερο όσους κατόρθωναν να κρύβουν κάτω από ωραία λόγια φοβερές πράξεις. Όσοι πολίτες ήταν μετριοπαθείς θανατώνονταν από τη μια ή την άλλη παράταξη, είτε επειδή είχαν αρνηθεί να πάρουν μέρος στον αγώνα είτε επειδή η ιδέα και μόνο ότι θα μπορούσαν να επιζήσουν προκαλούσε εναντίον τους τον φθόνο.

Κεφάλαιο 83

[1] Έτσι οι εμφύλιοι σπαραγμοί έγιναν αιτία ν’ απλωθεί σ’ όλο τον ελληνικό κόσμο κάθε μορφή κακίας και το ήθος, που είναι το κύριο γνώρισμα της ευγενικής ψυχής, κατάντησε να είναι καταγέλαστο κι εξαφανίστηκε.

[2] Ο ανταγωνισμός δημιούργησε απόλυτη δυσπιστία και δεν υπήρχε τρόπος που να μπορεί να την διαλύσει, ούτε εγγυήσεις ούτε όρκοι φοβεροί. Όλοι, όταν επικρατούσαν. ξέροντας ότι δεν υπήρχε ελπίδα να κρατηθούν μόνιμα στην ουσία, προτιμούσαν, αντί να δώσουν πίστη στους αντιπάλους τους, να πάρουν τα μέτρα τους για να μην πάθουν οι ίδιοι.

[3] Τις περισσότερες φορές επικρατούσαν οι διανοητικά κατώτεροι. Φοβόνταν τη δική τους ανεπάρκεια και την ικανότητα των αντιπάλων τους κι έτσι, για να μη νικηθούν στη συζήτηση και για να μην πέσουν θύματα των όσων οι άλλοι θα επινοούσαν, δεν είχαν κανένα δισταγμό να προχωρήσουν σε βίαιες πράξεις.

[4] Όσοι, πάλι, περιφρονούσαν τους αντιπάλους τους, νόμιζαν ότι μπορούσαν σύγκαιρα να καταλάβουν τα σχέδιά τους. Θεωρούσαν ότι δεν ήταν ανάγκη να μεταχειριστούν βίαια για τα όσα μπορούσαν, καθώς νόμιζαν, να πετυχουν με τις ραδιουργίες τους. Ετσι, τις περισσότερες φορές, δεν φυλάγονταν και οι αντίπαλοί τους τους αφάνιζαν.

 

Θεματικός Πυρήνας

  • Ο συγκεκριμένος εμφύλιος πόλεμος στάθηκε η απαρχή πολλών εμφύλιων ταραχών του Ελληνισμού με την ανάμειξη Αθήνας και Σπάρτης.
  • Η ανθρώπινη φύση φέρνει συμφορές (μικρότερες ή μεγαλύτερες) - συμπεριφορά των ανθρώπων σε περίοδο ειρήνης και πολέμου.
  • Ο παραλογισμός του εμφύλιου σπαραγμού παίρνει όλο και μεγαλύτερες διαστάσεις.
  • Οι σχέσεις του ατόμου με τις πολιτικές παρατάξεις : κομματική αλληλεγγύη χωρίς ηθικούς φραγμούς.
  • Οι σχέσεις των κομματικών παρατάξεων μεταξύ τους : υστεροβουλία, δολιότητα, εκδίκηση, αθέτηση όρκων, υποκρισία (αγριότητες πίσω από ωραία συνθήματα).
  • Η τύχη των μετριοπαθών : θανάτωση όσων μένουν πολιτικά ουδέτεροι.

 

Κεφάλαιο 83

Οι κοινωνικές συνέπειες του εμφύλιου πολέμου :

  • επικράτηση της κακίας,
  • εξαφάνιση ευγενούς ήθους,
  • επέκταση ιδεολογικών αντιπαραθέσεων: κυριαρχία αθέμιτου ανταγωνισμού, εδραίωση αμοιβαίας καχυποψίας, λήψη προληπτικών μέτρων για την πρόσκαιρη παραμονή στην εξουσία,
  • διαχείριση πολιτικών υποθέσεων από πνευματικά κατώτερους, οι οποίοι επιβάλλονται με τη βία, καθώς δεν μπορούν με διαφορετικό τρόπο να μείνουν στην πολιτική σκηνή,
  • απουσία των ευφυέστερων από το πολιτικό σκηνικό : δεν έπαιρναν τις απαραίτητες προφυλάξεις (δηλ. δεν ασκούσαν βία, γιατί θεωρούσαν επαρκείς τις ραδιουργίες), περιφρονούσαν τους αντιπάλους τους, και έτσι αφανίζονταν.

 

 «Παθολογία» του πολέμου à ΗΘΙΚΟΦΙΛΟΣΟΦΙΚΟ κείμενο με ΚΟΙΝΩΝΙΚΟΠΟΛΙΤΙΚΕΣ προεκτάσεις ίσως το καλύτερο ΑΝΤΙΠΟΛΕΜΙΚΟ κείμενο όλων των εποχών

ΘΕΜΑΤΙΚΟΣ ΑΞΟΝΑΣ: Επίδραση πολέμου στην ανθρώπινη φύση.

Το κείμενο αποτελεί κατά κάποιο τρόπο μια δημηγορία του ίδιου του ιστορικού προς τους Ελληνες των χρόνων του· εδώ κορυφώνονται οι δημηγορίες του Γ βιβλίου του (Μυτιληναίων, Διδότου, Πλαταιέων), οι οποίες αφορούν σε γεγονότα που υπερβαίνουν τα όρια του δικαίου.

Με το γνωστό μη συναισθηματικό ύφος ο ιστορικός αναλύει γενικά τραγικές καταστάσεις, χωρίς να θίξει πρόσωπα ή κόμματα. Τώρα δίνει προτεραιότητα όχι στα γεγονότα αλλά στις ιδέες, οι οποίες αντιπαρατίθενται σθεναρά· η αντίθεση γίνεται εντονότερη μέσα από τη φροντισμένη επιλογή των λέξεων και την απουσία κάθε λογής συναισθηματισμού (παρά την παρουσίαση τραγικών καταστάσεων).

Η φιλοσοφική θεώρηση του Θουκυδίδη καταλήγει σε μια απαισιόδοξη οπτική: οι ανθρώπινες αδυναμίες (πλεονεξία, φιλοδοξία) θα βρίσκονται πάντα πίσω από κάθε πόλεμο. Αν κάτι θα αλλάζει, είναι η μορφή και η ένταση των συμφορών, καθώς εξαρτώνται από τις εκάστοτε συνθήκες. Κι όλα αυτά γιατί ο πόλεμος ξυπνά μόνο βίαια ένστικτα (§2), κάνει τον άνθρωπο να θεωρεί αρετές εκείνα τα γνωρίσματα της ανθρώπινης φύσης που σε καιρό ειρήνης θεωρούνται ελαττώματα (§3)(π.χ. ανδρεία το θράσος, δειλία την προνοητική αναβλητικότητα, οκνηρία τη σύνεση κ.ά.).

Η διαστρέβλωση, επομένως, των εννοιών επιφέρει την ολοκληρωτική αλλοίωση των ανθρώπων που παίρνουν μέρος στον πόλεμο. Μ’ αυτό το σκεπτικό ο πόλεμος γίνεται δάσκαλος της βίας: εκμετάλλευσης. μίσους, εκδίκησης. λεηλασιών. βιαιοπραγιών σε βάρος άμαχων πληθυσμών. ξεριζωμού κ.ά. Με την παραπάνω φράση του ο Θουκυδίδης έρχεται σε αντίθεση με τη θεώρηση των σοφιστών για το δίκαιο του ισχυρού και το θεμιτό της βίας.

 

Η ειρωνεία του Θουκυδίδη είναι διάχυτη :

  • 1: Όσο διαρκούσε η ειρήνη δεν είχαν ούτε πρόφαση ούτε και τη διάθεση να τους καλέσουν για βοήθεια.
  • 3: Κι όσες πολιτείες έμειναν τελευταίες, έχοντας μάθει τι είχε γίνει αλλού, προσπαθούσαν να υπερβάλουν σ’ επινοητικότητα, σε νπουλα μέσα και σε ανήκουστες εκδικήσεις.
  • 4: Για να δικαιολογούν τις πράξεις τους άλλαζαν ακόμα και τη σημασία των λέξεων.
  • 5: Με μια λέξη, όποιος πρόφταινε να κάνει κακό πριν από άλλον, ήταν άξιος επαίνου, καθώς κι εκείνος που παρακινούσε στο κακό οποιον δεν είχε σκεφτεί να το κάνει.
  • Ολόκληρη η §6.
  • Ολόκληρη η §7. κυρίως : Και προτιμούσαν να εκδικηθούν για κάποιο κακό αντί να προσπαθήσουν να μην το πάθουν. - Θεωρούσαν ότι ο τρόπος αυτός όχι μόνο είναι πιο ασφαλής αλλά και βραβείο σε αγώνα δόλου.
  • 8: Οι αρχηγοί των κομμάτων, στις διάφορες πολιτείες, πρόβαλλαν ωραία συνθήματα. - Εκτιμούσε περισσότερο όσους κατόρθωναν να κρύβουν κάτω από ωραία λόγια φοβερές πράξεις. - Όσοι πολίτες ήταν μετριοπαθείς θανατώνονταν από τη μια ή την άλλη παράταξη, είτε επειδή είχαν αρνηθεί να πάρουν μέρος στον αγώνα είτε επειδή η ιδέα και μόνο ότι θα μπορούσαν να επιζήσουν προκαλούσε εναντίον τους τον φθόνο.

 

Τα μέλη των παρατάξεων στους εμφυλίους δε λαμβάνουν υπόψη ούτε τους συγγενικούς δεσμούς ούτε το θεικο δίκαιο, εφόσον η συμπεριφορά τους εναντιώνεται πλήρως στην ηθική τάξη πραγμάτων. Επομένως, και οι ορκοι χάνουν παντελώς την αξία τους. Ειδικότερα. τους όρκους για συμφιλίωση τους τηρούν μόνον όταν δεν περιμένουν βοήθεια από αλλού και άρα δεν μπορούν να τους καταπατήσουν.

 

Ερμηνευτικές Ερωτήσεις 3.82-83

  1. Ο Θουκυδίδης στο παραπάνω απόσπασμα «φιλοσοφεί» παρουσιάζοντας τις απόψεις του για τις επιπτώσεις του πολέμου. Γιατί πιστεύει ότι οι παραπάνω επισημάνσεις έχουν διαχρονική αξία;
  2. Ποια αιτία αναδεικνύεται ως η βασικότερη που ωθεί τους ανθρώπους σε πόλεμο; Να επιβεβαιώσετε με αναφορά στο κείμενο. Ποια άλλα αίτια κατά τη γνώμη σας ωθούν τους ανθρώπους να πολεμούν;