Μάθημα : ΟΜΙΛΟΣ ΙΣΤΟΡΙΑΣ 2025-2026: ΟΨΕΙΣ ΤΗΣ ΟΙΚΟΝΟΜΙΚΗΣ ΚΑΙ ΕΜΠΟΡΙΚΗΣ ΖΩΗΣ ΤΗΣ ΧΑΛΚΙΔΑΣ ΑΠΟ ΤΟΝ 19ο αι. ΜΕΧΡΙ ΣΗΜΕΡΑ

Ο Ηρόδοτος (Ἡρόδοτος, Αλικαρνασσός 484 π.Χ. - Θούριοι 425 π.Χ./410 π.Χ.) ήταν αρχαίος Έλληνας ιστορικός, περιηγητής, και γεωγράφος του 5ου αιώνα π.Χ.. Θεωρείται ο θεμελιωτής της επιστήμης της ιστορίας. Είναι γνωστός για τη συγγραφή του έργου Ιστορίαι (αρχ. ελλ. Ἱστορίαι).

https://el.wikipedia.org/

Γιατί να μαθαίνουμε ιστορία;

Διαβάστε το παρακάτω κείμενο και σημειώστε τρεις λόγους για να μαθαίνουμε ιστορία.

Γιατί δεν αγαπάνε οι μαθητές την ιστορία; Οι απαντήσεις είναι γνωστές. Γιατί συνήθως πρέπει να τη μάθουν παπαγαλία, γιατί συνήθως μαθαίνουν για προσωπικότητες και όχι για την κοινωνία, γιατί μαθαίνουν κυρίως για την παλαιότερη ιστορία και όχι τη νεότερη. Ο σημαντικότερος όμως λόγος που η ιστορία είναι απωθητική για τους μαθητές, είναι ότι το σχολείο δεν καταφέρνει να συνδέσει τη ζωή των μαθητών με το παρελθόν. Δεν καταλαβαίνουν γιατί να πρέπει να τα μάθουν όλα αυτά. Όπως μου έλεγαν κάποιοι φοιτητές μου: «Γιατί, κύριε, να πρέπει να μαθαίνουμε ιστορία; Εμείς κοιτάμε μπροστά. Κοιτάμε στο μέλλον».

Αυτό που δεν καταλάβαιναν οι φοιτητές μου και δεν καταλαβαίνουν όσοι δεν εκτιμούν την αξία της γνώσης του παρελθόντος, είναι ότι τελικά όλοι μας είμαστε προϊόντα της ιστορίας. Ό,τι έχουμε στο μυαλό μας έρχεται από τους προηγούμενους από εμάς. Ακόμη και οι λέξεις που χρησιμοποιώ για να γράψω αυτές τις γραμμές, δεν είναι δικές μου. Έρχονται από τους προηγούμενους από μένα. Και βέβαια το πιο σημαντικό δεν είναι οι λέξεις. Είναι οι πεποιθήσεις, οι αξίες, οι γνώσεις ακόμη και οι κανόνες. Εμείς αποφασίζουμε για τους κανόνες που ρυθμίζουν τη ζωή μας; Όχι βέβαια. Οι προηγούμενοι από εμάς αποφασίζουν. Εμείς γεννιόμαστε μέσα σε ένα πολιτισμό, σε ένα κοινωνικό περιβάλλον που όλα αυτά έχουν ήδη διαμορφωθεί. Είναι τόσο μεγάλο το βάρος του παρελθόντος πάνω στο παρόν, που ένας ιστορικός έχει ισχυριστεί κάτι που όταν το είχα πρωτοακούσει είχα εντυπωσιαστεί: «Οι νεκροί μάς κυβερνούν». Βαριά κουβέντα. Δεν συμφωνώ εντελώς όμως, καθώς και εμείς επιδρούμε στον τρόπο που εξελίσσεται η ιστορία και έχουμε ευθύνη απέναντι στις μελλοντικές γενιές ως μελλοντικοί νεκροί που αναπόφευκτα είμαστε όλοι μας.

Αξίζει να μαθαίνουμε για αυτούς τους νεκρούς. Αξίζει να γνωρίζουμε τι έκαναν, πώς σκέφτονταν, πώς ζούσαν. Αξίζει γιατί αυτοί είναι που διαμόρφωσαν τον κόσμο που μας περιβάλλει. Η γνώση του παρελθόντος είναι απαραίτητη για την κατανόηση του παρόντος. Ή, για να το πούμε με άλλα λόγια, δεν μπορούμε να καταλάβουμε το σήμερα αν δεν ξέρουμε σε βάθος το χθες. Η ιστορία είναι μια πράξη αυτογνωσίας, μια πράξη γνώσης για τον συλλογικό μας εαυτό, απαραίτητη για να καταλάβουμε τον πολιτισμό μας.

Δεν μαθαίνουμε ιστορία για χάρη των προηγουμένων. Όντως αυτοί έφυγαν και δεν έχει πια καμία σημασία για αυτούς. Μαθαίνουμε ιστορία για εμάς, για να μάθουμε από τα λάθη των προηγουμένων, να δούμε τι λειτούργησε καλύτερα για εκείνους και τι όχι. Μαθαίνουμε ιστορία για να καταλάβουμε ποιοι είμαστε και να σκεφτούμε πού θέλουμε να πάμε. […]

[Ραϋμόνδος Αλβανός, Ο ελληνικός εμφύλιος. Μνήμες σε πόλεμο και σύγχρονες πολιτικές ταυτότητες, εκδ. Επίκεντρο, 2022 (από τον Πρόλογο του βιβλίου)].

«Ενώ αντιπαθούσα την Ιστορία στο σχολείο και στο τέλος της τρίτης λυκείου υποσχέθηκα στον εαυτό μου ότι δεν θα διαβάσω ποτέ ξανά Ιστορία, τελικά έγινα ερευνητής και μελετητής της Ιστορίας. Άλλαξα τη στάση μου απέναντι στην Ιστορία γιατί σταδιακά συνειδητοποίησα ότι μόνο μέσω της γνώσης του παρελθόντος θα καταλάβω πώς διαμορφώνεται η πραγματικότητα γύρω μου και τελικά ποιος είμαι εγώ και γιατί σκέφτομαι με τον τρόπο που σκέφτομαι. Νομίζω όλοι καθώς μεγαλώνουμε κάποια στιγμή αντιλαμβανόμαστε την ανάγκη για πληρέστερη κατανόηση του παρελθόντος και άρα την κατανόηση της δικής μας ταυτότητας. Η ανάγκη για γνώση του παρελθόντος γίνεται επιτακτική, όταν συνειδητοποιούμε ότι στο σχολείο είναι πολλά αυτά που δεν διδάσκονται ενώ θα έπρεπε να διδάσκονται ή ότι κάποια από αυτά που διδάσκονται είναι διαστρεβλωμένα. Το κακό είναι ότι δεν είναι λίγοι αυτοί που προτιμούν να βρίσκουν απαντήσεις όχι στην επιστήμη αλλά σε πηγές που περισσότερο παραπληροφορούν για να πετύχουν τους δικούς τους σκοπούς παρά σε μαθαίνουν αυτά που δεν έμαθες.»

Ραϋμόνδος Αλβανός

Μνήμη και ιστορία

Διαβάστε το παρακάτω απόσπασμα και συζητήστε ποιες επετείους γιορτάζετε εσεις στην οικογενειακή και σχολική σας ζωή. Επιτυγχάνεται με τον εορτασμό των επετείων η διατήρηση της μνήμης;

Για να επανέλθω στα γήινα, η επέτειος είναι και μια μέρα άκρως κοινωνική. Πάει παντού. Και σε χαρές, και σε απώλειες. Διότι έχουν και οι απώλειες κάθε τόσο τα γενέθλιά τους – αυτές κι αν δεν θέλουν να ξεχαστούν…

Και βεβαίως η επέτειος διαπνέεται και από βαθύ πατριωτισμό. Τιμά τους ήρωες, συντονίζει τον ηρωισμό με το βηματισμό της σημαίας, παρελαύνουν οι Θερμοπύλες, δάφνινο στεφάνι στον άγνωστο στρατιώτη και, σιωπηρά, στον κάθε αγνοούμενο.

Για να δώσω και την πιο εγκόσμια μορφή στην επέτειο, ας πω ότι είναι ένα δωρεάν μεταφορικό μέσον με το οποίο μεταφέρεται το πολυπληθές παρελθόν εδώ στο παρόν.

Και ιδού, επιστρέφουν οι γονείς μας, έρχονται κι άλλου είδους αγάπες, άλλες συνοδευόμενες από το αίσθημα, άλλες ασυνόδευτες […] – ιδού η νύφη ακόμα ερωτευμένη με το νυφικό της, γενέθλια, χρονιάρικα πια τα παιδιά σου, γενέθλια γενέθλια γενέθλια, κοντά η ενηλικίωση, και ακόμα τα κρατάει αγκαλιά και τα θηλάζει εκείνη η παλιά φωτογραφία σου. […]

[Ομιλία της Κικής Δημουλά, από το βιβλίο Εκλήθην ομιλήτρια, Ίκαρος, 2022, σσ. 156, 158, 159].

ΟΙΚΟΓΕΝΕΙΑΚΗ ΙΣΤΟΡΙΑ

Διαβάστε το παρακάτω απόσπασμα και συζητήστε τι αντιπροσωπεύει το ταγάρι για την οικογένεια της αφηγήτριας. Εσείς, αν ήσασταν στη θέση της, θα κρατούσατε το ταγάρι;

Να ζητήσετε από κάποια μεγαλύτερα μέλη της οικογένειάς σας να μοιραστούν μαζί σας κάποια δική σας οικογενειακή ιστορία. Ποια είναι η σημασία της για την οικογένειά σας; Να συζητήσετε τις ιστορίες σας στην ομάδα σας την επόμενη φορά. 

 Προεισαγωγικά θα σας πω την ιστορία του ταγαριού*. Το βρήκα καταχωνιασμένο σε μια παλιά κασέλα. Κι αυτή από το χωριό. Όταν το έδειξα της μαμάς μου γέλασε. Στα φοιτητικά της χρόνια το χρησιμοποιούσε ως τσάντα. Ήταν άβολο γι’ αυτήν τη δουλειά αλλά ήταν τότε της μόδας. Εξέφραζε οικολογικές ανησυχίες επίσης. Μου λέει να το πας της γιαγιάς σου. Ήθελε προφανώς να το ξεφορτωθεί. Δεν ξέρω τι μπορεί να της θύμιζε.

Η γιαγιά μου επιμένει να ζει στο χωριό. Στο σπίτι της έχει θερμοσίφωνα και τηλεόραση. Την επισκέφτηκα στις διακοπές του Πάσχα. Έχω το όνομά της και είμαι η αδυναμία της. Της έδειξα το ταγάρι και συγκινήθηκε. Το είχε φτιάξει η δική της μαμά στον αργαλειό. Ήταν μέρος της προίκας της. «Πράγματα για μια ζωή» σχολίασε. Φυσικά έκανε λάθος στο μέτρημα. Ήδη το ταγάρι είχε χρησιμοποιηθεί από τρεις γενιές. Ήταν βαμμένο με φυτικές βαφές και είχε ωραία λαμπερά σχέδια. Μου διηγήθηκε τα νυχτέρια** που έκαναν τότε υφαίνοντας στον αργαλειό με το φως του λυχναριού. Η μαμά της. Τα έλεγε αυτά με νοσταλγία. Η γιαγιά.

Εν τω μεταξύ η ώρα πλησίαζε εννιά και αντανακλαστικά είχε ανοίξει την τηλεόραση για τις ειδήσεις.

Της λέω γιαγιά γιατί δεν έρχεσαι να μείνεις μαζί μας στην Αθήνα.

– Γιατί τι θα έχω παραπάνω εκεί;

* ταγάρι: είδος τσάντας

** νυχτέρι: εργασία κατά τη διάρκεια της νύχτας

[Θανάσης Βαλτινός, Επείγουσα ανάγκη ελέου. Διηγήματα, Εστία, Αθήνα 2016, σσ. 41, 42].

Διαβάστε το παρακάτω απόσπασμα και συζητήστε γιατί παρομοιάζεται ο ιστορικό με τον ψαρά. Ποια είναι στην πραγματικότητα η δουλειά του ιστορικού;

«Πριν αρχίσετε να μελετάτε τα γεγονότα, μελετήστε τον ιστορικό. Όταν διαβάζετε ένα ιστορικό έργο, έχετε πάντοτε το νου σας να ακούσετε το βόμβο από το μυαλό του ιστορικού· αν δεν ακούτε τίποτε, ή εσείς είστε κουφός στις αποχρώσεις των τόνων, ή ο συγγραφέας είναι μονότονος. Στην πραγματικότητα, τα γεγονότα δεν είναι σαν τα ψάρια στον πάγκο του ψαρά, αλλά σαν ψάρια που κολυμπούν σε απέραντη, και καμιά φορά δυσπρόσιτη θάλασσα. Το τι θα “πιάσει” ο ιστορικός εξαρτάται κυρίως από το σημείο που επιλέγει  για να ψαρέψει και από τα σύνεργα που χρησιμοποιεί - σε συνάρτηση πάντοτε με το είδος ψαριού που θέλει να πιάσει. Σε γενικές γραμμές, ο ιστορικός θα περιλάβει στο έργο του το είδος εκείνο γεγονότων που επιθυμεί. Ιστορία σημαίνει ερμηνεία».

E.H. Carr, Τι είναι Ιστορία. Σκέψεις για τη θεωρία της ιστορίας και το ρόλο του ιστορικού, μετάφραση Ανδρέας Παππάς, εκδόσεις Γνώση, Αθήνα 1999, σ.

Ποια είναι τα χαρακτηριστικά του ιστορικού γεγονότος; Συζητήστε ποια από τα γεγονότα της επικαιρότητας θα μπορούσαν να αποτελέσουν στο μέλλον ιστορικά γεγονότα.

«το ιστορικό γεγονός έχει ως επίκεντρο τον άνθρωπο ꞏ τη ζωή του όπως διαμορφώνεται υπό την επίδραση φυσικών φαινομένων (π.χ. ενός σεισμού, εκρήξεως ηφαιστείου) ή καθώς μεταβάλλονται οι υλικές συνθήκες διαβίωσης ꞏ ενυπάρχει ακόμη και η εκδήλωση της θέλησης και των επιδιώξεων του ατόμου καθώς και ορισμένες συναισθηματικές αντιδράσεις. Το ιστορικό γεγονός έχει μοναδικότητα ꞏ το ίδιο είναι ανεπανάληπτο. Είναι δηλαδή πράξη ανθρώπινη ατόμων ή ομάδων, που έχει κάτι το αξιομνημόνευτο και ασκεί επίδραση στον ακολουθούντα χρόνο. Καθημερινά συμβαίνουν πολλά γεγονότα. Άλλα εξαρχής επισημαίνονται ως σπουδαία, πολλά περνούν απαρατήρητα και μερικά εμφανίζονται σημαντικά με την πάροδο του χρόνου. Ο ιστορικός επιλέγει από αυτές τις πράξεις ό, τι κατά την κρίση του είναι σημαντικό. Κι εδώ μπαίνει το υποκειμενικό στοιχείο στην εκτίμηση των γεγονότων. Έτσι η ιστορική πραγματικότητα αποτελεί σύνολο γεγονότων που εξελίσσονται στον χρόνο, φαίνονται σημαντικά για την ομαδική εκδήλωση ανθρώπινης δραστηριότητας και με την συνεχή τους ροή εξακολουθούν να επιδρούν καθοριστικά στο μέλλον της κοινωνικής ζωής».

Αικατερίνη Χριστοφιλοπούλου, Εισαγωγή στις ιστορικές σπουδές, Αθήνα 1978.