Μάθημα : Νεοελληνική Λογοτεχνία _ Β' Λυκείου
Κωδικός : EL1167181
Σχήματα Λόγου
Στον καθημερινό λόγο ελάχιστες λέξεις χρησιμοποιούνται αποκλειστικά με μία σημασία. Oι περισσότερες έχουν ή παίρνουν και άλλες σημασίες. Από όλες τις σημασίες μιας λέξης μία λέγεται αρχική ή κύρια και οι άλλες δευτερεύουσες.
Oι αποκλίσεις από την κύρια σημασία και οι διάφορες ιδιόρρυθμες χρήσεις των λέξεων ή φράσεων μέσα σε ένα ορισμένο περιβάλλον επικοινωνίας λέγονται σχήματα λόγου. ( απο το σχολικό εγχειρίδιο)
ΣΧΗΜΑΤΑ ΛΟΓΟΥ (επιλογή των πιο συχνά απαντώμενων)
- Αλληγορία:
Ορισμός: Η αλληγορία είναι μια φράση ή μια ιστορία που έχει μεταφορική χροιά και κρύβει νοήματα διαφορετικά από εκείνα που δηλώνουν οι λέξεις της. Χρησιμοποιεί πραγματικά στοιχεία για να αναπαραστήσει μια αφηρημένη έννοια ή μια ηθική διδασκαλία.
Παράδειγμα: Το μυθιστόρημα “Η φάρμα των ζώων” του Τζορτζ Όργουελ, χρησιμοποιεί ζώα για να συμβολίσει την κοινωνική και πολιτική πραγματικότητα.
- Αντίθεση:
Ορισμός: Η αντίθεση είναι η παράθεση δύο εννοιών, ιδιοτήτων, καταστάσεων, ενεργειών, εικόνων που έχουν ολότελα διαφορετικά γνωρίσματα. Χρησιμοποιείται για να τονιστεί η διαφορά ή η αντίθεση μεταξύ τους και να γίνει η έκφραση πιο έντονη και πειστική.
Παράδειγμα: “Ο πόλεμος και η ειρήνη”, “το φως και το σκοτάδι”, “η χαρά και η θλίψη”
- Άρση και Θέση:
Ορισμός: Η άρση και θέση είναι η ρητορική τεχνική στην οποία πρώτα λέγεται τι δεν είναι κάτι ή τι δεν συμβαίνει και αμέσως μετά τι είναι ή τι συμβαίνει. Χρησιμοποιείται για έμφαση και για να τονιστεί η αντίθεση.
Παράδειγμα: “Δεν είναι εχθρός μου, αλλά φίλος.”
- Ασύνδετο:
Ορισμός: Το ασύνδετο είναι η παράλειψη των συνδέσμων που χρειάζονται μεταξύ δύο ή περισσοτέρων όμοιων όρων ή όμοιων προτάσεων. Χρησιμοποιείται για να δώσει ρυθμό και ζωντάνια στο λόγο και για να τονίσει την ομοιότητα ή την αλληλουχία των εννοιών.
- Ειρωνεία:
Ορισμός: Η ειρωνεία είναι η χρήση λέξεων ή φράσεων με προσποίηση που το σημασιολογικό τους περιεχόμενο είναι αντίθετο από αυτό που έχει στο νου του ο ομιλητής. Χρησιμοποιείται για να χλευάσει, να σατιρίσει ή να εκφράσει δυσπιστία.
Παράδειγμα: “Μπράβο σου που ήρθες αργά!” (λέγεται με ειρωνεία σε κάποιον που άργησε)
- Επανάληψη:
Ορισμός: Η επανάληψη είναι η χρήση μιας λέξης ή φράσης δύο φορές στη σειρά με την ίδια έννοια. Χρησιμοποιείται για έμφαση, για να τονιστεί μια ιδέα ή για να δημιουργηθεί ρυθμός.
Παράδειγμα: “Ήταν μια φορά κι έναν καιρό, μια φορά κι έναν καιρό, σε ένα μακρινό βασίλειο…”
- Ευφημισμός:
Ορισμός: Χρησιμοποιούμε λέξεις με καλή σημασία για να ονομαστούμε κακό ή δυσάρεστο πράγμα.
Παράδειγμα: “Ο παππούς μου πέρασε στην αιωνιότητα” (αντί για “πέθανε”).
- Κλιμακωτό:
Ορισμός: Αυξάνει βαθμιαία η ένταση στην παρουσίαση μιας σειράς από ενέργειες ή καταστάσεις.
Παράδειγμα: “Μίλησα, φώναξα, ούρλιαξα, αλλά κανείς δεν με άκουσε.”
- Κύκλος:
Ορισμός: Μια πρόταση ή μια περίοδος τελειώνει με την ίδια λέξη με την οποία αρχίζει.
Παράδειγμα: “Ο χρόνος είναι χρήμα, το χρήμα είναι χρόνος.”
- Μεταφορά:
Ορισμός: Η μεταφορά αποτελεί ένα πανίσχυρο σχήμα λόγου, όπου η ιδιότητα ενός προσώπου, ζώου, πράγματος ή αφηρημένης έννοιας μεταφέρεται σε ένα άλλο με σκοπό να τονίσει τα μοναδικά χαρακτηριστικά του.
Παράδειγμα: “Η καρδιά της χτύπησε σαν καμπάνα.”
- Ομοιοτέλευτο – Ομοιοκατάληκτο:
Ορισμός: Στο τέλος διαδοχικών προτάσεων ή περιόδων υπάρχουν λέξεις με καταλήξεις όμοιες ηχητικά.
Παράδειγμα: “Η φιλία και η αγάπη είναι της ζωής το χάπι..”
- Οξύμωρο:
Ορισμός: Το οξύμωρο αποτελεί ένα ενδιαφέρον σχήμα λόγου, όπου δύο έννοιες που φαινομενικά αντιτίθενται και αποκλείουν η μία την άλλη, συνδέονται αρμονικά, δημιουργώντας ένα λογικό νόημα.
Με άλλα λόγια, το οξύμωρο παίζει με τις αντιφάσεις, ξεπερνώντας τις προφανείς διαφορές και αποκαλύπτοντας μία κρυμμένη αλήθεια.
Παράδειγμα: “Παγωμένη φλόγα” ή “Σιωπηλή κραυγή”.
- Παρήχηση:
Ορισμός: Ένας συγκεκριμένος φθόγγος, συνήθως σύμφωνο, συναντιέται και ηχεί πολλές φορές σε κάποια φράση, συνεχόμενες συλλαβές ή λέξεις.
Παράδειγμα: “Φύσησε φουριόζος ο άνεμος” (η επανάληψη του “φ” δημιουργεί ηχητικό εφέ).
- Παρομοίωση:
Ορισμός: Σχετίζεται η ιδιότητα ενός προσώπου, ζώου ή πράγματος ή αφηρημένης έννοιας, με την ιδιότητα κάποιου άλλου προσώπου, που υπάρχει σ’ αυτό σε μεγαλύτερο βαθμό και είναι πιο εντυπωσιακή.
Παράδειγμα: “Η φωνή της ήταν σαν μέλι” (η φωνή της γλυκιά σαν μέλι).
- Πλεονασμός:
Ορισμός: Για να εκφραστεί ένα νόημα χρησιμοποιούνται περισσότερες λέξεις από όσες χρειάζονται κανονικά.
Παράδειγμα: “Τον είδα με τα μάτια μου σου λέω” (η επανάληψη της λέξης “μάτια” τονίζει την οπτική εμπειρία).
- Πολυσύνδετο:
Ορισμός: Τρεις ή περισσότεροι όμοιοι όροι ή όμοιες προτάσεις συνδέονται με συμπλεκτικούς ή διαχωριστικούς συνδέσμους.
Παράδειγμα: “Ήταν όμορφος, έξυπνος, και καλοσυνάτος” (η σύνδεση με “και” τονίζει ταυτόχρονα όλα τα χαρακτηριστικά).
- Υπερβολή:
Ορισμός: Σκόπιμη υπερβολή μιας ενέργειας, ιδιότητας ή κατάστασης, με σκοπό την έμφαση, την κωμική ή δραματική έκφραση ή την αλληγορική απεικόνιση.
Παράδειγμα: “Περπάτησα 10 χρόνια μέχρι να φτάσω σπίτι.” (Η υπερβολή “ώρες” χρησιμοποιείται για έμφαση.)
18. Προσωποίηση:
Ορισμός : Η απόδοση ανθρώποινων ιδιοτήτων ή χαρακτηριστικών σε έαν αντικείμενο, ζώο,έννοια, κτλ
Παράδειγμα : " Η βροχή μας έκλεισε μέσα για μία εβδομάδα"