Περιγραφή Μαθήματος
Μετά το τέλος του μαθήματος οι μαθητές πρέπει να είναι σε θέση να:
- περιγράφουν τι είναι πολυμέσα
- κατονομάζουν τα βασικά χαρακτηριστικά μιας πολυμεσικής εφαρμογής
- αναλύουν με ποιο τρόπο αναπαρίσταται μια εικόνα στον υπολογιστή καθώς επίσης και πώς μετατρέπεται ένας ήχος σε ψηφιακή μορφή
- αναφέρουν εφαρμογές πολυμέσων στην καθημερινή ζωή και να χρησιμοποιούν μια εκπαιδευτική πολυμεσική εφαρμογή
Πολυμέσα (Multimedia) είναι ο πολυποίκιλος συνδυασμός κειμένου, εικόνας, ήχου και βίντεο σε μια εφαρμογή.

Μια εφαρμογή στον υπολογιστή χαρακτηρίζεται ως εφαρμογή πολυμέσων όταν:
- συνδυάζει διάφορες μορφές αναπαράστασης της πληφοροφίας (κείμενο, ήχο, εικόνες, κινούμενες εικόνες, βίντεο)
- συνδέει μεταξύ τους τις πληροφορίες που αναπαριστά με μη γραμμικό τρόπο (όπως στον Παγκόσμιο Ιστό)
- ο χρήστης επιλέγει τις πληροφοριίες που θέλει αλληλεπιδρώντας με τον υπολογιστή
Παραδείγματα πολυμεσικών εφαρμογών είναι τα παιχνίδια στον υπολογιστή, μια ηλεκτρονική εγκυκλοπαίδεια, οι διάφορες ιστοσελίδες του διαδικτύου που περιέχουν βίντεο, ήχο και εικόνες.
Οι εφαρμογές πολυμέσων ή απλά πολυμέσα χρησιμοποιούνται σε πολλούς τομείς της ανθρώπινης δραστηριότητας όπως στην εκπαίδευση, στην ψυχαγωγία, στον τουρισμό, στην πληροφόρηση των πολιτών, στη διαφήμιση, στο ηλεκτρονικό εμπόριο.

Στην ενότητα αυτή θα εξετάσουμε τις έννοιες: εικονοστοιχεία, ανάλυση εικόνας, χρώμα εικονοστοιχείων, βάθος χρώματος, μέγεθος εικόνας, ψηφιογραφικές και διανυσματικές εικόνες.
Οι εικόνες και τα γραφικά παίζουν σημαντικό ρόλο σε μια εφαρμογή πολυμέσων, όπως κάθε μορφής πληροφορία είναι αποθηκευμένα σε ψηφιακή μορφή και αναπαράγονται από τις συσκευές εξόδου του υπολογιστή.
Μορφές ψηφιακής εικόνας: ψηφιογραφικές και διανυσματικές εικόνες.
Α. Ψηφιογραφικές ή χαρτογραφικές εικόνες
Είναι οι εικόνες που αποτελούνται από μια διάταξη τετράγωνων ψηφίδων που ονομάζονται εικονοστοιχεία (picture elements ή pixels). Το εικονοστοιχείο είναι το ελάχιστο στοιχείο ανάλυσης στην οθόνη και έχει ένα συγκεκριμένο χρώμα.

Οι ψηφιογραφικές εικόνες δημιουργούνται από:
- την ψηφιοποίηση εικόνων μέσω σαρωτή
- τις ψηφιακές φωτογραφικές μηχανές
- τα προγράμματα δημιουργίας και επεξεργασίας ψηφιογραφικής εικόνας (όπως το Paint, το Photoshop κ.ά)
- τη σύλληψη εικόνων από την οθόνη του υπολογιστή με τη βοήθεια κατάλληλου λογισμικού
- την ψηφιοποίησης εικόνας βίντεο ή τηλεόρασης μέσω ειδικής κάρτας σύλληψης εικόνας βίντεο
Βασικά χαρακτηριστικά ψηφιογραφικών εικόνων:
Ανάλυση εικόνας: εκφράζει τον αριθμό των εικονοστοιχείων μιας εικόνας σε κάθε διάστασή της. Για παράδειγμα όταν λέμε ότι μια εικόνα έχει ανάλυση 242x259, αυτό σημαίνει ότι κάθε οριζόντια γραμμή της εικόνας χωρίζεται σε 242 εικονοστοιχεία, ενώ κάθε κάθετη γραμμή σε 259 εικονοστοιχεία. Όσο περισσότερα είναι τα εικονοστοιχεία μιας εικόνας, τόσο περισσότερο μπορούμε να τη μεγεθύνουμε. Έπειτα μπορούμε να την εκτυπώσουμε στο χαρτί χωρίς να διακρίνονται τα εικονοστοιχεία στην εκτύπωση. Αν λοιπόν ο προορισμός μιας εικόνας είναι η εκτύπωσή της, τότε θα προσπαθήσουμε να τη δημιουργήσουμε με μεγάλη ανάλυση. Αν πάλι ο προορισμός της εικόνας είναι η εμφάνισή της μέσω της οθόνης του υπολογιστή, τότε θα τη δημιουργήσουμε με χαμηλή ανάλυση.
Χρώμα: Κάθε εικονοστοιχείο μιας εικόνας στην οθόνη του υπολογιστή έχει ένα μοναδικό χρώμα. Ένα μεγάλο ποσοστό του ορατού φάσματος χρωμάτων μπορεί να αποδοθεί με την ανάμειξη των τριών βασικών συστατικών του έγχρωμου φωτός, σε διάφορες αναλογίες. Τα συστατικά αυτά είναι γνωστά σαν πρωτεύοντα χρώματα: Red (κόκκινο), Green (πράσινο) και Blue (μπλε). Επειδή προστίθενται διάφορα ποσοστά από κάθε ένα από τα πρωτεύοντα χρώματα, για τη δημιουργία νέων χρωμάτων, το μοντέλο χρωμάτων RGB αναφέρεται επίσης σαν προσθετικό μοντέλο χρωμάτων.
Η οθόνη εμφανίζει το χρώμα χρησιμοποιώντας μια ανάμειξη των τριών πρωτευόντων προσθετικών χρωμάτων, κόκκινο, πράσινο και μπλε. Ίσα ποσά πράσινου, κόκκινου και μπλε παράγουν το λευκό.

Βάθος χρώματος:

Μέγεθος της εικόνας: Πολλές φορές χρειάζεται να γνωρίζουμε πόσα Byte καταλαμβάνει μια εικόνα σε ένα αποθηκευτικό μέσο για να μπορούμε να τη διαχειριστούμε καλύτερα. Το μέγεθος ενός αρχείου ψηφιογραφικής εικόνας υπολογίζεται από τον τύπο:
Μέγεθος εικόνας (σε Byte) = (οριζόντιος αριθμός εικονοστοιχείων x κάθετος αριθμός εικονοστοιχείων x βάθος χρώματος) : 8
Η διαίρεση με το 8 χρησιμεύει για να μετρατέψουμε τα bit σε byte (αφού 1 Byte είναι ίσο με 8 bits).
Β. Διανυσματικές εικόνες
Είναι οι εικόνες που αποτελούνται από αντικείμενα σχεδίασης (γραμμές, ορθογώνια, ελλείψεις ή τόξα) τα οποία βασίζονται σε ειδικά μαθηματικά μοντέλα και παράγονται από ειδικά προγράμματα γραμμικού σχεδίου.
Στις διανυσματικές εικόνες μπορούμε να περιστρέψουμε, να μεγεθύνουμε ή να σμικρύνουμε τα σχήματα χωρίς να προκαλούνται αλλοιώσεις ή μεταβολή στο μέγεθος του αρχείου.
Το μέγεθος ενός αρχείου διανυσματικής εικόνας είναι αρκετά μικρότερο από ένα ψηφιογραφικό ίδιων διαστάσεων επειδή αποθηκεύονται μόνο οι πληροφορίες που είναι απαραίτητες για το σχεδιασμό των αντικειμένων σχεδίασης. Αποθηκεύουν δηλαδή στο αρχείο μαθηματικές εκφράσεις που περιγράφουν τα γεωμετρικά αντικείμενα (π.χ. ευθείες, κύκλους, ελλείψεις κ.λ.π.) που δημιουργούν την εικόνα.




Επεξεργασία ψηφιακής εικόνας
Η αποθήκευση μιας εικόνας σε ψηφιακή μορφή μας δίνει τη δυνατότητα να μπορούμε να την τροποποιήσουμε ή αλλοιώς να την επεξεργαστούμε με κατάλληλο λογισμικό.
Με τη βοήθεια κατάλληλου προγράμματος επεξεργασίας ψηφιακής εικόνας έχουμε τη δυνατότητα ενδεικτικά να επιτύχουμε:
- εισαγωγή εικόνας
- ρύθμιση ανάλυσης
- κοπή και στρέψη
- ρύθμιση των χρωμάτων, των τόνων και της αντίθεσης
- επεξεργασία σε επιλεγμένα τμήματα της εικόνας
- εφαρμογή ειδικών φίλτρων
- εισαγωγή κειμένου
- συμπίεση της εικόνας


Βίντεο - Κινούμενο σχέδιο
Το βίντεο εμπλουτίζει, βελτιώνει και προσδίδει έμφαση σε μια εφαρμογή πολυμέσων. Προσθέτει ρεαλισμό, θετική διάθεση και συντελεί στην ενθάρρυνση του χρήστη ή του ακροατηρίου. Με την ενσωμάτωση ενός κατάλληλα επιλεγμένου και διαμορφωμένου αποσπάσματος βίντεο ο ακροατής κατανοεί καλύτερα την πληροφορία παρακολουθώντας το ίδιο το γεγονός και όχι μια περιγραφή μέσω του κειμένου.
Ένα βίντεο αποτελείται από μια διαδοχική σειρά φωτογραφιών, οι οποίες απέχουν χρονικά μεταξύ τους μερικά εκατοστά του δευτερολέπτου. Η γρήγορη εναλλαγή τους μας δημιουργεί την ψευδαίσθηση ότι υπάρχει συνεχόμενη κίνηση. Τις ίδιες αρχές χρησιμοποιεί και ένα κινούμενο σχέδιο.
Εισαγωγή βίντεο στον υπολογιστή: μπορεί να γίνει με δύο τρόπους:
- συνδέοντας απ' ευθείας στον υπολογιστή μια ψηφιακή βιντεοκάμερα
- με τη βοήθεια μιας εσωτερικής κάρτας ψηφιοποίησης βίντεο, την οποία μπορούμε να συνδέσουμε με παλαιότερες αναλογικές συσκευές αναπαραγωγής βίντεο (συσκευές βίντεο VHS, αναλογικές βιντεοκάμερες)
Η ενσωμάτωση του ήχου στις εφαρμογές πολυμέσων βελτιώνει ουσιαστικά την παρουσίαση του πληροφοριακού υλικού. Ο ήχος λειτουργεί συμπληρωματικά ως προς τα κείμενα και τις φωτογραφίες και κυρίως ως προς το βίντεο και τη σχεδιοκίνηση.
Μπορούμε να χρησιμοποιήσουμε τον ήχο σε μια πολυμεσική εφαρμογή σαν ήχο περιεχομένου (αφηγήσεις για γεγονότα ή περιστατικά που σχετίζονται με το θέμα, οδηγίες πλοήγησης, επεξηγήσεις κλπ.) ή σαν ήχο περιβάλλοντος (ενίσχυση του μηνύματος, π.χ. ήχος αέρα, μουσική επένδυση, ηχητικά εφέ κλπ.).
Ψηφιακός ήχος
Τα ηχητικά σήματα που εισάγονται στον υπολογιστή από εξωτερικές πηγές (μικρόφωνο, μουσικά όργανα κλπ.) είναι τις περισσότερες φορές αναλογικά. Για την αναγνώρισή τους από τον υπολογιστή πρέπει να μετατραπούν σε ψηφιακά. Η κάρτα ήχου μετατρέπει τα αναλογικά ηχητικά σήματα σε ψηφιακά.
Δειγματοληψία ή ψηφιοποίηση ονομάζεται η διαδικασία μετατροπής του αναλογικού ηχητικού σήματος σε ψηφιακό και γίνεται από την κάρτα ήχου με χρήση του τμήματός της που λέγεται Analog to Digital Converter (ADC - Αναλογικο-ψηφιακός μετατροπέας). Όσο μεγαλύτερη είναι η συχνότητα δειγματοληψίας, δηλ. όσο περισσότερες τιμές (δείγματα) επιλέγουμε από το σήμα του ήχου στη μονάδα του χρόνου, τόσο καλύτερη είναι η ηχογράφηση που κάνουμε. Στη συνέχεια κάθε τιμή που επιλέγεται από το ηχητικό σήμα μετατρέπεται σε ένα δυαδικό αριθμό και αποθηκεύεται στη μνήμη του υπολογιστή.
Για την αναπαραγωγή του ήχου από τα ηχεία του υπολογιστή γίνεται η αντίστροφη διαδικασία. Δηλαδή, μετατρέπεται ο ψηφιακά αποθηκευμένος ήχος σε αναλογικό σήμα με τη βοήθεια πάλι της κάρτας ήχου και του τμήματός της που λέγεται Digital to Analog Converter (DAC - Ψηφιο-αναλογικός μετατροπέας). Η αναπαραγωγή ενός ψηφιοποιημένου ήχου προσεγγίζει σε μεγάλο βαθμό, αλλά δεν ταυτίζεται απόλυτα με τον αρχικό ήχο.
Παράμετροι δειγματοληψίας
Μέγεθος δείγματος: αριθμός δυαδικών ψηφίων που χρησιμποιούνται για την καταγραφή του δείγματος. Καθιερωμένα πρότυπα είναι τα 8, 12,ή 16 bit. Το μέγεθος του δείγματος καθορίζει την ποιότητα του ήχου. Σήμα 16 bit είναι καλύτερης ποιότητας από ένα των 8 bit.
Ρυθμός δειγματοληψίας: είναι ο αριθμός των δειγμάτων που παίρνει η κάρτα ήχου ανά δευτερόλεπτο και μετριέται σε KHz. Μεγαλύτερος ρυθμός δειγματοληψίας σημαίνει καλύτερης ποιότητας ηχητικό αποτέλεσμα. Καθιερωμένες συχνότητες δειγματοληψίας είναι στα 8 KHz, 22,05 KHz (ανθρώπινη φωνή) και 44,1 KHz (στερεοφωνική μουσική).

Αποθήκευση ήχου
Η απαιτούμενη χωρητικότητα για την αποθήκευση του ψηφιοποιημένου ήχου υπολογίζεται από τον τύπο:
Χωρητικότητα (σε bits) = αριθμός καναλιών ηχογράφησης X ρυθμός δειγματοληψίας σε Hz X μέγεθος δείγματος σε bits X χρονική διάρκεια σε sec
Παράδειγμα: ψηφιακή καταγραφή στερεοφωνικού ήχου (2 κανάλια) 1 sec με δειγματοληψία 44,1 KHz και μέγεθος δείγματος 16 bit απαιτούνται
(2 X 44100 X 16 X 1 ) bits = 176400 byte
δηλ. για 1 λεπτό ψηφιακής μουσικής απαιτούνται 10,1 MB
Άρα η ψηφιακή αναπαράσταση του ήχου καταλαμβάνει μεγάλο χώρο, αν θέλουμε να την αποθηκεύσουμε σε κάποιο αποθηκευτικό μέσο. Το μέγεθος του απαιτούμενου χώρου αυξάνεται, αν κατά την ψηφιοποίηση επιλέξουμε από το αναλογικό σήμα του ήχου περισσότερες τιμές στη μονάδα του χρόνου.
Κατά την ψηφιοποίηση λοιπόν ηχητικών δεδομένων δημιουργούνται αρχεία μεγάλων μεγεθών που είναι δύσκολο να μεταφερθούν, απαιτούν μεγάλους αποθηκευτικούς χώρους, πολλή μνήμη και μεγάλη υπολογιστική ισχύ. Γι αυτούς τους λόγους είναι απαραίτητη η συμπίεση των αρχείων ήχου ώστε να μπορούν εύκολα να διαχειρισθούν. Δημιουργήθηκαν διάφορα πρότυπα συμπίεσης αρχείων ήχου, με πολύ γνωστό το πρότυπο MP3. Σύμφωνα με τη μέθοδο MP3 χρειαζόμαστε μόνο το 1/10 περίπου του αρχικού αποθηκευτικού χώρου, χωρίς να υπάρχει μεγάλη διαφορά στην ποιότητα από το αντίστοιχο ασυμπίεστο αρχείο ήχου. Με τη μέθοδο αυτή μπορούμε να αποθηκεύσουμε σε ένα CD 10πλάσιο αριθμό μουσικών κομματιών ή άλλων αρχείων ήχου. Επίσης το συμπιεσμένο αρχείο ήχου απασχολεί πολύ λιγότερο την Κεντρική Μονάδα Επεξεργασίας (CPU) κατά την αναπαραγωγή και γενικά τη διαχείριση.
Επεξεργασία ήχου
Με τη χρήση κατάλληλου λογισμικού έχουμε τη δυνατότητα να επεξεργαστούμε τους ήχους που έχουμε αποθηκεύσει στον υπολογιστή. Για παράδειγμα μπορούμε να προσθέσουμε ηχητικά εφέ, να αφαιρέσουμε ολόκληρα μουσικά μέτρα, να κάνουμε μίξη ήχων κλπ.